Đồng cảm là khả năng cảm nhận và hiểu được điều người khác đang trải qua, như thể đứng ở chỗ của họ, mà vẫn biết đó là cảm xúc của họ chứ không phải của mình. Các nhà tâm lý học thường tách đồng cảm thành ba lớp: đồng cảm cảm xúc (lòng mình rung theo), đồng cảm nhận thức (đầu mình hiểu ra) và quan tâm đồng cảm (muốn làm gì đó cho người kia). Ba lớp này có thể đi cùng nhau, nhưng cũng có thể tách rời, và chính chỗ tách rời mới giải thích được nhiều chuyện đời thường.
Chữ "đồng cảm" từ đâu ra
Tiếng Anh empathy là một chữ khá trẻ. Năm 1909, nhà tâm lý học Edward Titchener dùng nó để dịch chữ tiếng Đức Einfühlung, nghĩa đen là "cảm vào trong". Chữ Đức này ban đầu thuộc về mỹ học: nhà triết học Theodor Lipps dùng nó để nói cảm giác ta "nhập" vào một bức tượng hay một ngọn núi khi ngắm. Phải mất thêm nhiều chục năm, chữ này mới chuyển hẳn sang nghĩa hiểu lòng người.
Tiếng Việt có chữ "đồng cảm" (cùng cảm), gần với nghĩa gốc. Nhưng trong lời ăn tiếng nói, người Việt hay dùng lẫn "đồng cảm", "thông cảm", "cảm thông", "thấu hiểu". Phân biệt kỹ các chữ này có một bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ: đồng cảm nói về việc cảm và hiểu từ phía người kia, chưa nói gì tới việc mình đồng ý hay tha thứ.
Ba lớp của đồng cảm
Không có một định nghĩa duy nhất mà mọi nhà nghiên cứu cùng ký tên. Có người đếm hai lớp, có người đếm tới tám nghĩa khác nhau của chữ empathy (nhà tâm lý học xã hội C. Daniel Batson từng liệt kê tám nghĩa như vậy). Cách chia ba lớp dưới đây là cách phổ biến nhất trong sách phổ thông, được Paul Ekman và Daniel Goleman dùng nhiều, và khớp khá tốt với nghiên cứu.
| Lớp | Diễn ra thế nào | Ví dụ trong nhà | Thiếu nó thì sao |
|---|---|---|---|
| Đồng cảm cảm xúc | Lòng mình rung theo cảm xúc của người kia, gần như tự động | Thấy con đau răng, mẹ cũng nhăn mặt, thắt ruột | Hiểu chuyện mà lạnh, người kia thấy mình "nói đúng nhưng không thương" |
| Đồng cảm nhận thức | Hiểu người kia đang nghĩ gì, cảm gì, vì sao — bằng suy luận | Bố hiểu con im lặng sau buổi họp phụ huynh là vì sợ bị mắng, không phải vì lì | Thương mà đoán sai, giúp trật chỗ |
| Quan tâm đồng cảm | Muốn người kia đỡ hơn và bắt tay vào làm | Ngồi xuống cạnh con, rót cốc nước, hỏi "con muốn bố làm gì?" | Cảm, hiểu, rồi… thôi |
Đồng cảm cảm xúc: cái rung tự động
Đây là lớp nhanh nhất. Khi thấy người khác bị kẹp tay vào cửa, nhiều người rụt tay mình lại theo phản xạ. Nghiên cứu hình ảnh não cho thấy khi nhìn người thân chịu đau, một phần mạng lưới não vẫn hoạt động khi chính mình đau cũng sáng lên (nghiên cứu nổi tiếng của Tania Singer và cộng sự đăng trên Science năm 2004, với các cặp đôi). Cần nói cho đúng: "sáng lên một phần" không có nghĩa là ta cảm được nỗi đau y hệt người kia. Não không có "trung tâm đồng cảm"; đó là nhiều vùng cùng phối hợp, mỗi vùng còn làm nhiều việc khác.
Lớp này có cái giá. Rung theo quá mạnh, ta dễ chìm luôn vào cảm xúc của người kia — các nhà nghiên cứu gọi là "khổ sở cá nhân" (personal distress). Lúc đó ta muốn thoát khỏi cảnh khó chịu hơn là muốn giúp.
Đồng cảm nhận thức: hiểu bằng đầu
Lớp này là khả năng "đặt mình vào chỗ người khác" theo nghĩa suy nghĩ: người ấy biết gì, không biết gì, đang lo chuyện gì. Nó liên quan chặt với cái mà giới tâm lý gọi là lý thuyết về tâm trí. Lớp này có thể rất mạnh ở người không hề rung động — một người bán hàng giỏi hiểu chính xác khách đang ngại điều gì để thuyết phục, chưa chắc vì thương khách.
Đây cũng là lớp dễ sai nhất, vì ta hay lấy mình làm thước đo. Người lớn nghĩ "chuyện cỏn con" nên đoán con không buồn; nhưng với đứa trẻ lớp 4, mất chỗ ngồi cạnh bạn thân là chuyện lớn.
Quan tâm đồng cảm: muốn làm gì đó
Lớp thứ ba còn được gọi là đồng cảm trắc ẩn (compassionate empathy) hay quan tâm (empathic concern). Đây là lúc cảm xúc và hiểu biết biến thành ý muốn giúp. Nhóm của Tania Singer và Olga Klimecki ở Viện Max Planck (Đức) đã phân biệt khá rõ hai phản ứng: rung theo nỗi khổ (dễ làm mình mệt, muốn tránh) và trắc ẩn (ấm áp, hướng về người kia, ít làm mình kiệt sức hơn). Trong các nghiên cứu luyện tập của họ, người học cách hướng lòng trắc ẩn có phản ứng tích cực hơn khi xem cảnh người khác đau khổ.
Đo đồng cảm bằng cách nào
Không có máy đo đồng cảm. Các nhà nghiên cứu dùng vài cách, mỗi cách có điểm yếu:
- Bảng tự trả lời. Phổ biến nhất là Thang đo phản ứng liên cá nhân (Interpersonal Reactivity Index) của Mark Davis, công bố năm 1980. Nó có bốn tiểu thang: nhìn từ góc người khác, quan tâm đồng cảm, khổ sở cá nhân và nhập vai tưởng tượng (đặt mình vào nhân vật truyện, phim). Bốn tiểu thang này khớp khá đẹp với ba lớp ở trên.
- Bài đoán cảm xúc. Ví dụ bài "đọc tâm trí qua ánh mắt" của Simon Baron-Cohen: nhìn ảnh vùng mắt rồi chọn từ mô tả cảm xúc. Bài này đo một phần của đồng cảm nhận thức, nhưng cũng bị phê bình là đo luôn cả vốn từ vựng.
- Đo độ chính xác thật. Một người kể lại chuyện của mình, người kia đoán họ đã cảm gì ở từng lúc, rồi so với lời chính người kể. William Ickes gọi đó là độ chính xác thấu cảm. Kết quả hay gây bất ngờ: người tự tin mình hiểu người khác chưa chắc đoán đúng hơn.
Điểm chung: tự đánh giá đồng cảm cao không bảo đảm mình hiểu đúng người kia. Các bài trắc nghiệm "bạn đồng cảm đến đâu" trên mạng chỉ để tham khảo, không phải công cụ chẩn đoán.
Khi ba lớp tách nhau
Hiểu ba lớp giúp gọi tên nhiều tình huống quen:
- Cảm mà không hiểu. Mẹ thấy con khóc thì cuống lên, nói một tràng, trong khi con chỉ cần được ôm. Lòng mẹ rung thật, nhưng chưa kịp hiểu con cần gì.
- Hiểu mà không cảm. Anh trưởng phòng biết nhân viên đang rối vì con ốm, nhưng vẫn giao thêm việc vì "hiểu nhưng việc là việc". Người kia thấy mình bị nhìn thấu mà không được thương.
- Cảm, hiểu, nhưng không làm. Đọc tin bạn cũ mất người thân trên Zalo, thấy xót, hiểu bạn đang trống trải, rồi lướt qua vì ngại. Lớp thứ ba vắng mặt, và người kia không biết mình đã được nghĩ tới.
- Cảm quá mức. Cô giáo mầm non ôm hết nỗi buồn của từng bé về nhà, mất ngủ. Rung theo không có điểm dừng dễ dẫn tới mệt mỏi vì đồng cảm.
Không lớp nào "tốt hơn" lớp nào. Đồng cảm trọn vẹn cần cả ba, và cần một ranh giới: mình cảm được người kia nhưng không biến thành người kia.
Đồng cảm khác những thứ gần nó
Có vài khái niệm hay bị đánh đồng với đồng cảm:
- Lây cảm xúc. Cả phòng cười vì một người cười; em bé khóc theo em bé bên cạnh. Lây cảm xúc là nền móng sơ khai, nhưng chưa phải đồng cảm trọn vẹn vì người bị lây không cần biết cảm xúc ấy vốn của ai.
- Đồng ý. Hiểu vì sao đứa con tuổi mới lớn muốn đi chơi qua đêm không có nghĩa là cho phép. Đồng cảm và giữ nguyên tắc đi cùng nhau được: "Bố hiểu con tiếc lắm. Lần này thì vẫn chưa được."
- Tốt bụng. Người ta có thể tử tế theo nguyên tắc mà không cần rung động; và có người rung động rất mạnh mà vẫn không làm gì.
Góc nhìn hôm nay: đồng cảm có nhiều cửa vào
Biết đồng cảm có ba lớp giúp ta tự hỏi đúng câu. Thay vì "mình có đồng cảm không", hãy hỏi: mình đang thiếu lớp nào?
- Nếu dễ cuống, dễ chìm: thở chậm một nhịp, nhắc mình "đây là nỗi buồn của con, mình ở đây để đỡ con". Khoảng cách nhỏ đó giúp mình đủ vững để giúp.
- Nếu hay đoán sai: hỏi thay vì đoán. "Con thấy sao?" thường có ích hơn mười câu "chắc con đang…".
- Nếu hay dừng ở cảm: chọn một việc nhỏ có thể làm ngay — một tin nhắn hỏi thăm, một cuộc gọi, một bữa cơm mang sang.
Muốn đọc thêm, có thể tìm The War for Kindness (Jamil Zaki, 2019) — cuốn sách phổ thông bàn chuyện đồng cảm như một thứ có thể nuôi dưỡng — và Against Empathy (Paul Bloom, 2016) để nghe một tiếng nói phản biện. Đọc cả hai sẽ thấy đồng cảm không đơn giản như những câu khẩu hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Đồng cảm là gì?
Đồng cảm là khả năng cảm nhận và hiểu được điều người khác đang trải qua từ góc nhìn của họ, đồng thời vẫn biết đó là cảm xúc của họ. Các nhà tâm lý học thường chia làm ba lớp: cảm theo, hiểu ra và muốn giúp.
Có mấy loại đồng cảm?
Cách chia phổ biến là ba loại: đồng cảm cảm xúc, đồng cảm nhận thức và quan tâm đồng cảm (trắc ẩn). Một số nhà nghiên cứu chia khác, nhưng ba lớp này khớp với hầu hết thang đo hiện có.
Đồng cảm nhận thức và đồng cảm cảm xúc khác nhau thế nào?
Đồng cảm cảm xúc là lòng mình rung theo người kia, gần như tự động. Đồng cảm nhận thức là hiểu bằng suy luận người kia đang nghĩ gì, cảm gì. Một người có thể mạnh lớp này mà yếu lớp kia.
Đồng cảm có phải là đồng ý với người khác không?
Không. Hiểu vì sao một người cảm thấy như vậy không có nghĩa là đồng ý với việc họ làm. Cha mẹ hoàn toàn có thể vừa nói "mẹ hiểu con tiếc" vừa giữ nguyên quyết định.
Đồng cảm có đo được không?
Có thể đo một phần bằng bảng tự trả lời như thang IRI của Mark Davis (1980) hay các bài đoán cảm xúc, nhưng không có phép đo nào hoàn hảo. Các bài trắc nghiệm trên mạng chỉ để tham khảo, không phải chẩn đoán.
