Người ta đỏ mặt vì khi bị chú ý theo cách không mong muốn — lỡ lời, bị trêu, bị khen trước đám đông — hệ thần kinh tự động làm các mạch máu nhỏ dưới da mặt giãn ra, máu dồn lên má, trán, tai và cổ. Ta không điều khiển được nó, và đó chính là điểm có ích: vì không giả được, đỏ mặt là một lời xin lỗi thành thật mà người xung quanh tin. Các nghiên cứu cho thấy người đỏ mặt sau khi lỡ thường được đánh giá dễ mến và đáng tin hơn.
"Biểu cảm kỳ lạ nhất và người nhất"
Trong cuốn The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872), Charles Darwin dành riêng một chương cho đỏ mặt và mở đầu bằng câu nổi tiếng: đỏ mặt là "biểu cảm kỳ lạ nhất và mang tính người nhất trong mọi biểu cảm". Ông nhận thấy khỉ cũng đỏ mặt vì giận, nhưng không có loài vật nào đỏ mặt vì ngượng.
Darwin còn gửi thư hỏi các nhà truyền giáo, nhà thám hiểm ở nhiều châu lục và kết luận rằng người thuộc mọi chủng tộc đều đỏ mặt, kể cả người da sẫm màu — chỉ là khó nhìn thấy hơn. Đến nay điều này vẫn được xem là đúng: phản ứng mạch máu là như nhau, khác nhau chỉ ở việc người ngoài có thấy được hay không.
Câu hỏi ông đặt ra vẫn còn nguyên giá trị: vì sao một phản ứng không ai kiểm soát được, lại chỉ xảy ra khi ta nghĩ về việc người khác đang nghĩ gì về mình?
Điều gì xảy ra trong cơ thể
Đỏ mặt do hệ thần kinh giao cảm điều khiển — cùng hệ thống làm tim đập nhanh khi hồi hộp. Khi ta ngượng, tín hiệu thần kinh làm các mạch máu nhỏ ở vùng mặt giãn ra, lượng máu chảy qua da tăng lên, da đỏ và nóng hơn.
Vùng đỏ thường gặp là má, trán, tai, cổ và phần trên ngực. Mặt là nơi đỏ rõ nhất vì da mặt có nhiều mạch máu nhỏ nằm sát bề mặt, và vì mặt là chỗ người khác nhìn vào nhiều nhất. Các nghiên cứu của Peter Drummond (Đại học Murdoch, Úc) cho thấy mạch máu ở vùng mặt có đặc điểm phản ứng khác so với nhiều vùng da khác, góp phần giải thích vì sao đỏ mặt "chọn" đúng chỗ dễ thấy nhất.
Đỏ mặt thường bắt đầu sau vài giây và lên đến mức cao nhất trong khoảng mười mấy giây, kèm cảm giác nóng ran. Càng cố "đừng đỏ" thì sự chú ý vào bản thân càng tăng, và nhiều người thấy mặt càng nóng hơn.
Lúc nào người ta đỏ mặt
Năm 1992, Mark Leary và cộng sự tổng kết các nghiên cứu về đỏ mặt trên tạp chí Psychological Bulletin. Theo họ, điều chung của các tình huống gây đỏ mặt là sự chú ý của người khác vào mình theo cách không mong muốn, kể cả khi đó là sự chú ý tốt.
- Lỡ lời, lỡ tay: gọi nhầm tên, quên tên người vừa được giới thiệu.
- Bị khen trước đám đông: được cô giáo đọc bài văn trước lớp, được sếp nêu tên trong cuộc họp.
- Bị trêu: "Ơ, đỏ mặt kìa!" — câu nói gần như chắc chắn làm mặt đỏ hơn.
- Bị nghi oan: nhiều người đỏ mặt khi bị nghi làm việc gì dù không hề làm, vì vậy đỏ mặt không phải bằng chứng của nói dối.
- Bị nhìn chằm chằm, kể cả không vì lý do gì.
- Xem lại chính mình: trong một nghiên cứu của Don Shearn và cộng sự (1990), người tham gia đỏ mặt khi cùng người khác xem lại video mình hát.
Điểm chung: tất cả đều là những lúc ta ý thức mạnh về hình ảnh của mình trong mắt người khác. Đó là lý do đỏ mặt thường đi cùng ngượng và thẹn.
Đỏ mặt để làm gì: lời xin lỗi không giả được
Nếu đỏ mặt chỉ làm ta thêm lộ liễu, tại sao tiến hoá lại giữ nó? Giả thuyết được ủng hộ nhiều nhất cho rằng đỏ mặt là một tín hiệu xoa dịu: nó báo cho người khác biết ta nhận ra mình vừa vi phạm một chuẩn mực và quan tâm đến cách họ nhìn mình.
Các nhà nghiên cứu Hà Lan Peter de Jong, Corine Dijk và cộng sự đã kiểm tra điều này bằng nhiều thí nghiệm. Năm 2009, họ cho người tham gia đọc mô tả những tình huống ai đó vừa lỡ gây ra một sự cố hay một lỗi nhỏ, kèm ảnh khuôn mặt người ấy lúc có đỏ mặt, lúc không. Người đỏ mặt được đánh giá là đáng tin hơn, dễ mến hơn và được tha thứ dễ hơn.
Chính vì không ai giả được đỏ mặt, nó có giá trị như một lời xác nhận thành thật. Một lời xin lỗi kèm khuôn mặt đỏ bừng có sức nặng hơn lời xin lỗi trơn tru.
Đỏ mặt không vì cảm xúc
Không phải lúc nào mặt đỏ cũng là vì ngượng. Bảng dưới giúp phân biệt:
| Nguyên nhân | Đặc điểm | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Ngượng, thẹn | Đến nhanh trong tình huống xã hội, qua trong vài phút | Không cần làm gì |
| Uống rượu bia | Đỏ mặt, cổ, có khi cả người sau vài ngụm; rất phổ biến ở người Đông Á | Coi đây là dấu hiệu nên uống ít hoặc không uống |
| Vận động, nắng nóng, đồ cay | Kèm toát mồ hôi, đỏ đều | Nghỉ, uống nước |
| Sốt | Kèm nóng người, mệt | Theo dõi, đi khám nếu cần |
| Bốc hoả tuổi mãn kinh | Cơn nóng lan từ ngực lên mặt, không rõ lý do | Trao đổi với bác sĩ phụ khoa nếu khó chịu |
| Bệnh da như trứng cá đỏ (rosacea) | Đỏ kéo dài ở má, mũi, có khi nổi mụn | Khám bác sĩ da liễu |
Đỏ mặt khi uống rượu không phải "tốt rượu"
Ở Việt Nam vẫn còn quan niệm uống vào đỏ mặt là "khí huyết tốt" hay "uống được". Thực tế, ở phần lớn trường hợp, đỏ mặt nhanh sau khi uống là do cơ thể chuyển hoá chất acetaldehyde (một sản phẩm độc của rượu) kém, thường liên quan đến một biến thể của gen ALDH2 rất phổ biến ở người Đông Á. Nhiều nghiên cứu, như tổng quan của Philip Brooks và cộng sự (2009), cho thấy người có phản ứng này mà vẫn uống nhiều thì nguy cơ ung thư thực quản cao hơn. Đỏ mặt khi uống là một lời nhắc cơ thể nên dừng, không phải tấm huy chương.
Khi sợ đỏ mặt trở thành vấn đề
Với một số người, nỗi lo "lỡ đỏ mặt thì sao" lớn đến mức họ né thuyết trình, né gặp gỡ, né cả việc nói chuyện với đồng nghiệp. Các nhà nghiên cứu gọi đây là chứng sợ đỏ mặt, thường gắn với lo âu xã hội.
Một điều thú vị: một số nghiên cứu cho thấy người rất sợ đỏ mặt không hẳn đỏ hơn người khác khi đo bằng máy, nhưng cảm nhận mình đỏ nhiều hơn và tin người khác để ý nhiều hơn thực tế. Nỗi sợ khiến họ tập trung vào khuôn mặt mình, và sự tập trung ấy lại làm cảm giác nóng tăng lên.
Nếu nỗi sợ đỏ mặt làm cuộc sống bị bó hẹp — bỏ cơ hội học tập, công việc, quan hệ — nên tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đây là vấn đề có cách hỗ trợ hiệu quả, không nên tự chịu đựng hay tìm các "mẹo chữa đỏ mặt" trên mạng.
Góc nhìn hôm nay: để đỏ mặt làm việc của nó
- Đừng chỉ vào mặt người khác. Câu "Ơ, đỏ mặt kìa!" — nhất là với trẻ em và tuổi mới lớn — biến một phản ứng vài giây thành nỗi ngượng kéo dài. Lờ đi và chuyển chủ đề là cách tử tế nhất.
- Nếu mình đỏ mặt, nói luôn ra. Một câu nhẹ nhàng như "nghe khen mà mình ngượng quá" thường làm mặt dịu nhanh hơn là cố giấu.
- Nhớ rằng đỏ mặt có lợi. Người khác thường thấy người hay đỏ mặt là chân thành, dễ gần.
- Dạy con hiểu cơ thể mình. Với trẻ hay đỏ mặt, giải thích đơn giản: "Mặt con đỏ vì máu chạy lên khi con ngại, ai cũng thế, một lúc là hết." Hiểu thì bớt sợ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta đỏ mặt?
Khi bị chú ý theo cách không mong muốn, như lỡ lời hay bị khen trước đám đông, hệ thần kinh giao cảm làm mạch máu nhỏ dưới da mặt giãn ra, máu dồn lên làm mặt đỏ và nóng. Đây là phản ứng tự động, ta không điều khiển được.
Đỏ mặt có ích gì?
Đỏ mặt hoạt động như một lời xin lỗi không lời, cho người khác biết ta nhận ra mình vừa lỡ. Các thí nghiệm của Peter de Jong và Corine Dijk cho thấy người đỏ mặt sau sự cố được đánh giá đáng tin và dễ mến hơn. Vì không giả được nên nó có giá trị như một tín hiệu thành thật.
Đỏ mặt có phải dấu hiệu nói dối?
Không. Nhiều người đỏ mặt khi bị nghi oan, bị nhìn chằm chằm hay bị khen. Đỏ mặt chỉ cho biết người đó đang ý thức mạnh về việc người khác nghĩ gì về mình, không cho biết họ nói thật hay không.
Uống rượu đỏ mặt có phải là tốt?
Không. Đỏ mặt nhanh sau khi uống thường do cơ thể chuyển hoá acetaldehyde kém, liên quan đến một biến thể gen ALDH2 phổ biến ở người Đông Á. Người có phản ứng này mà uống nhiều có nguy cơ ung thư thực quản cao hơn, nên đây là dấu hiệu nên hạn chế rượu bia.
Làm sao để bớt sợ đỏ mặt?
Hiểu rằng đỏ mặt là phản ứng bình thường, người khác ít để ý hơn mình nghĩ và thường thấy nó dễ mến. Nói thẳng ra "mình đang ngượng" thường giúp dịu nhanh hơn cố che giấu. Nếu nỗi sợ khiến mình né tránh học tập, công việc, nên gặp chuyên gia tâm lý.
