Tự hào là cảm xúc dễ chịu khi ta, hoặc người mình gắn bó, đạt được điều có giá trị nhờ công sức. Kiêu ngạo là khi niềm tự hào ấy rời khỏi việc làm cụ thể và bám vào ý nghĩ "mình vốn hơn người". Nhà tâm lý học Jessica Tracy gọi hai mặt này là tự hào chân thực và tự hào ngạo mạn: mặt thứ nhất giúp ta cố gắng và được người khác quý trọng, mặt thứ hai khiến ta coi thường người khác và dễ bị ghét.
Tự hào là một cảm xúc thật, có nét mặt riêng
Trong một thời gian dài, tự hào không nằm trong danh sách các cảm xúc "cơ bản" vì người ta nghĩ nó không có biểu hiện riêng. Năm 2004, Jessica Tracy và Richard Robins chỉ ra điều ngược lại: người ở nhiều nơi nhận ra dáng vẻ tự hào một cách nhất quán. Đó là một tổ hợp của nụ cười nhẹ, đầu hơi ngửa ra sau, ngực ưỡn, tay giơ cao hoặc chống hông. Năm 2008, họ cho người dân ở một vùng nông thôn hẻo lánh tại Burkina Faso (Tây Phi), ít tiếp xúc với phim ảnh phương Tây, xem ảnh và thấy họ cũng nhận ra dáng tự hào.
Cùng năm, Tracy và David Matsumoto phân tích ảnh các võ sĩ judo tại Thế vận hội và Thế vận hội người khuyết tật năm 2004. Võ sĩ khiếm thị bẩm sinh — chưa từng nhìn thấy ai làm động tác ăn mừng — cũng ngửa đầu, giơ tay, ưỡn ngực khi thắng, giống hệt võ sĩ sáng mắt. Đây là bằng chứng mạnh cho thấy dáng vẻ tự hào có phần bẩm sinh, không chỉ học được.
Lưu ý: biểu hiện tự hào bằng cơ thể (ngửa đầu, giơ tay) được nhận ra rõ hơn nhiều so với chỉ nhìn khuôn mặt.
Hai mặt của tự hào
Năm 2007, Tracy và Robins hỏi người tham gia những từ họ liên tưởng tới cảm giác tự hào. Các từ tự tách thành hai nhóm rõ rệt, và họ đặt tên cho hai mặt này:
| Tự hào chân thực | Tự hào ngạo mạn (kiêu ngạo) | |
|---|---|---|
| Từ hay đi kèm | Thành công, tự tin, có ích, mãn nguyện | Kiêu căng, tự cao, vênh váo, tự mãn |
| Tự hào vì | Việc mình đã làm, công sức bỏ ra | Con người mình, tố chất mình vốn có |
| Câu nói trong đầu | "Mình đã cố và làm được" | "Mình vốn giỏi hơn họ" |
| Thái độ với người khác | Muốn chia sẻ, sẵn sàng giúp | Coi thường, thích hơn người |
| Khi gặp thất bại | Cố gắng lại | Đổ lỗi, giận dữ, khó chấp nhận |
| Người khác thấy | Đáng nể, đáng học hỏi | Đáng sợ hoặc đáng ghét |
Điểm phân biệt cốt lõi là ta quy thành công cho công sức (thứ có thể thay đổi, nằm trong tay mình) hay cho bản chất (thứ cố định, "trời cho"). Học sinh đạt điểm cao nghĩ "mình đã ôn kỹ" thì tự hào chân thực; nghĩ "mình vốn thông minh hơn tụi nó" thì đã bước sang kiêu ngạo.
Tiếng Việt có sẵn nhiều chữ cho cả hai mặt: tự hào, hãnh diện, mát mặt, nở mày nở mặt ở một bên; kiêu ngạo, kiêu căng, tự cao tự đại, ngạo mạn, vênh váo, "mèo khen mèo dài đuôi" ở bên kia.
Tự hào để làm gì
Giúp kiên trì
Năm 2008, Lisa Williams và David DeSteno làm một thí nghiệm: người tham gia làm một bài nhận thức, một số được khen kết quả tốt để gợi cảm giác tự hào. Sau đó, khi được giao một bài khó và nhàm chán, nhóm tự hào kiên trì làm lâu hơn. Tự hào giống như một phần thưởng nội tâm báo "việc này đáng làm, làm tiếp đi".
Hai con đường lên địa vị
Joey Cheng, Jessica Tracy và Joseph Henrich (2010) cho rằng con người có hai cách để có địa vị trong nhóm: uy tín (được người khác kính trọng vì giỏi, tốt, sẵn lòng chia sẻ) và uy quyền (được người khác sợ vì có sức ép, quyền lực). Tự hào chân thực gắn với con đường uy tín; tự hào ngạo mạn gắn với con đường uy quyền. Trong một nhóm, ta đều gặp cả hai kiểu người: người thầy được học trò quý vì tận tình, và người sếp được nhân viên nể vì sợ.
Tracy tổng hợp các nghiên cứu này trong cuốn Take Pride (2016).
Tự hào "ké": khi người khác thành công
Ta không chỉ tự hào về mình. Ta còn tự hào khi con đạt giải, khi đội bóng quê nhà thắng, khi người Việt được vinh danh ở nước ngoài. Năm 1976, Robert Cialdini và cộng sự quan sát ở bảy trường đại học Mỹ: sau trận thắng của đội bóng trường, sinh viên mặc áo có biểu tượng trường nhiều hơn hẳn, và nói "chúng ta thắng" nhiều hơn; khi thua thì nói "họ thua". Hiện tượng này được đặt tên là "tắm trong vinh quang phản chiếu".
Tự hào tập thể là nguồn gắn kết lớn: những đêm cả nước xuống đường mừng chiến thắng bóng đá là ví dụ rõ nhất. Nó cũng có mặt trái khi biến thành coi thường nhóm khác.
Cha mẹ tự hào về con
Cha mẹ Việt thường hãnh diện về con, và mạng xã hội cho cảm xúc này một sân khấu lớn: ảnh giấy khen, bảng điểm, huy chương. Không có gì sai khi vui vì con. Nhưng có hai điều đáng cân nhắc: niềm tự hào ấy đang dành cho công sức của con hay cho thứ hạng của con so với người khác; và con có muốn thành tích, ảnh, điểm số của mình được đăng công khai không.
Khen con thế nào để nuôi tự hào chân thực
Năm 1998, Claudia Mueller và Carol Dweck công bố một loạt thí nghiệm với trẻ lớp 5: trẻ được khen "con thông minh quá" sau một bài tập thường chọn bài dễ ở lần sau và nản nhanh hơn khi gặp bài khó, so với trẻ được khen "con đã cố gắng". Nghiên cứu này là nền móng của khái niệm "tư duy phát triển" (growth mindset) mà nhiều trường học áp dụng.
Cần nói thêm cho đúng mức: các tổng hợp nghiên cứu về sau, như của Victoria Sisk và cộng sự (2018), cho thấy các chương trình dạy tư duy phát triển ở trường có tác động thực tế khá nhỏ. Lời khen không phải phép màu. Nhưng hướng chung vẫn hợp lý và khớp với nghiên cứu về hai mặt của tự hào: khen việc làm cụ thể nuôi tự hào chân thực; khen tố chất cố định dễ nuôi kiểu tự hào dễ vỡ.
- Thay "Con giỏi quá!" bằng "Con đã làm lại bài này ba lần cho đến khi đúng."
- Thay "Con là số một lớp!" bằng "Con tiến bộ nhiều so với hồi đầu năm."
- Hỏi con: "Con tự hào nhất về phần nào?" — để con tự nhìn vào công sức của mình.
Góc nhìn hôm nay: tự hào mà không kiêu
- Cho phép mình tự hào. Ở nhiều nền văn hoá Á Đông, trong đó có Việt Nam, khen mình thường bị coi là thiếu khiêm tốn, nên nhiều người lặng lẽ bỏ qua thành công của chính mình. Không cần khoe, nhưng hãy dừng lại một chút để ghi nhận: "mình đã làm được việc này".
- Gắn tự hào với việc làm. Khi thấy mình tự hào, thử nói thành câu "mình tự hào vì mình đã…". Nếu câu nói trượt sang "vì mình hơn…", đó là lúc dừng lại.
- Kể công sức, không kể thứ hạng. Với con, với đồng nghiệp, với chính mình.
- Để ý cách mình phản ứng khi thất bại. Người tự hào chân thực buồn rồi thử lại; người kiêu ngạo thường tìm người để đổ lỗi. Phản ứng khi thua cho biết rõ nhất mình đang ở mặt nào.
Câu hỏi thường gặp
Tự hào và kiêu ngạo khác nhau thế nào?
Tự hào chân thực đến từ việc mình đã làm và công sức bỏ ra, đi kèm tự tin và sẵn lòng chia sẻ. Kiêu ngạo đến từ ý nghĩ mình vốn hơn người, đi kèm coi thường người khác. Jessica Tracy và Richard Robins (2007) gọi đây là hai mặt của cùng một cảm xúc.
Tự hào có phải là cảm xúc xấu không?
Không. Tự hào chân thực giúp ta kiên trì, như thí nghiệm của Williams và DeSteno năm 2008 cho thấy, và giúp ta được người khác kính trọng. Chỉ khi chuyển thành kiêu ngạo, coi thường người khác, nó mới gây hại.
Biểu hiện của sự tự hào là gì?
Dáng tự hào thường gồm nụ cười nhẹ, đầu hơi ngửa, ngực ưỡn, tay giơ cao hoặc chống hông. Nghiên cứu cho thấy võ sĩ khiếm thị bẩm sinh cũng làm những động tác này khi thắng, gợi ý biểu hiện tự hào có phần bẩm sinh.
Nên khen con thế nào?
Nên khen việc làm cụ thể và công sức của con, như "con đã làm lại ba lần cho đến khi đúng", hơn là khen tố chất cố định như "con thông minh quá". Cách khen này nuôi tự hào chân thực. Tuy vậy, lời khen chỉ là một phần nhỏ, không phải phép màu.
Tắm trong vinh quang phản chiếu là gì?
Đó là hiện tượng người ta tự hào và gắn mình với thành công của nhóm, như mặc áo đội bóng và nói "chúng ta thắng" sau trận thắng. Robert Cialdini và cộng sự mô tả hiện tượng này năm 1976 ở sinh viên các trường đại học Mỹ.
