Thuyết cảm xúc cơ bản (Paul Ekman và những người đi trước) cho rằng con người sinh ra đã có sẵn một số cảm xúc như sợ, giận, vui, mỗi cái là một "chương trình" riêng do tiến hoá để lại. Thuyết cảm xúc kiến tạo (Lisa Feldman Barrett, How Emotions Are Made, 2017) cho rằng não không có sẵn những chương trình đó, mà liên tục dựng nên cảm xúc từ tín hiệu cơ thể, hoàn cảnh và các khái niệm học được từ văn hoá. Đây là cuộc tranh luận còn mở: mỗi bên có bằng chứng mạnh, và chưa ai thắng.
Hai câu trả lời cho một câu hỏi cũ
Câu hỏi nằm ở trung tâm là: khi ta "sợ", có phải trong ta đang chạy một thứ gì đó cố định, giống nhau ở mọi người, giống như hắt hơi? Hay "sợ" là cái tên ta đặt cho rất nhiều trạng thái khác nhau, được gom lại vì chúng phục vụ cùng một mục đích trong một hoàn cảnh?
Hãy hình dung hai bức tranh. Bức thứ nhất: não có những "mạch" riêng cho mỗi cảm xúc, gặp đúng kích thích thì mạch bật, kéo theo một bộ phản ứng gần như trọn gói — nét mặt, nhịp tim, thôi thúc hành động. Bức thứ hai: não giống người đầu bếp có trong tay vài nguyên liệu chung — cảm nhận dễ chịu hay khó chịu, mức kích hoạt của cơ thể, ký ức, ngôn ngữ — và mỗi lần nấu ra một món tuỳ hoàn cảnh. "Sợ" ở bức tranh này là tên một nhóm món, không phải một công thức.
Phe cảm xúc cơ bản: những gì họ dựa vào
Dòng tư tưởng này bắt đầu từ Charles Darwin (1872), được Silvan Tomkins phát triển giữa thế kỷ 20, rồi được Paul Ekman và Carroll Izard đưa vào phòng thí nghiệm. Nhà thần kinh học Jaak Panksepp, nghiên cứu trên động vật, đề xuất bảy hệ thống cảm xúc nằm sâu trong não mà ông viết hoa để phân biệt với từ thường: TÌM KIẾM, GIẬN DỮ, SỢ HÃI, HAM MUỐN, CHĂM SÓC, HOẢNG LOẠN–ĐAU BUỒN và CHƠI ĐÙA.
Những lập luận chính của phe này:
- Có điểm chung giữa các nền văn hoá. Nhiều nghiên cứu cho thấy người ở những nơi rất xa nhau vẫn nhận ra một số biểu lộ cảm xúc ở mức cao hơn may rủi. Nghiên cứu của Disa Sauter và cộng sự (2010, PNAS) với người Himba ở Namibia cho thấy những âm thanh không lời như tiếng cười, tiếng thở phào được nhận ra qua ranh giới văn hoá, rõ nhất ở các cảm xúc tiêu cực.
- Có mặt ở động vật. Chuột phát ra tiếng kêu siêu âm khi được cù, chó và khỉ có những phản ứng phòng vệ, gắn bó, đùa nghịch có nét tương đồng với người. Panksepp kích thích điện những vùng sâu trong não động vật và gây ra các hành vi cảm xúc khá đặc trưng.
- Có mặt từ rất sớm. Em bé chưa học được khái niệm gì đã có phản ứng đau khổ, thích thú, giật mình.
- Có ích về mặt tiến hoá. Mỗi cảm xúc cơ bản giải quyết một bài toán sinh tồn lặp đi lặp lại: tránh nguy hiểm, chống lại sự cản trở, tránh mầm bệnh, gắn bó với bầy.
Phe kiến tạo: Lisa Feldman Barrett nói gì
Lisa Feldman Barrett, giáo sư tâm lý học tại Đại học Northeastern (Mỹ), bắt đầu từ một rắc rối trong chính phòng thí nghiệm của mình: khi đo, bà không tìm được "dấu vân tay" ổn định cho từng cảm xúc. Thuyết cảm xúc kiến tạo của bà có vài ý chính:
- Não là cỗ máy dự đoán. Não không chờ kích thích rồi mới phản ứng, mà liên tục đoán trước điều sắp xảy ra và cơ thể cần gì, dựa trên kinh nghiệm cũ.
- Nguyên liệu chung là cảm thụ lõi. Ở mọi lúc, cơ thể gửi lên não tín hiệu mà ta cảm thấy như dễ chịu hay khó chịu, bồn chồn hay lờ đờ (khái niệm "core affect" của James Russell). Đây là phần có từ khi sinh ra.
- Khái niệm biến cảm thụ thành cảm xúc. Cùng một cảm giác tim đập nhanh, bụng nhộn nhạo, não có thể "dựng" thành hồi hộp trước buổi hẹn, sợ trước kỳ thi, hay chỉ là đói — tuỳ hoàn cảnh và tuỳ khái niệm ta đã học. Barrett hay kể chuyện chính bà từng tưởng mình rung động trong một buổi hẹn, về nhà mới biết là đang bị cúm.
- Văn hoá và ngôn ngữ dạy ta khái niệm cảm xúc. Trẻ học "đây là giận", "đây là tủi" qua người lớn gọi tên, giống như học "đây là cái ghế".
Bằng chứng phe này hay dẫn: tổng hợp của Kristen Lindquist, Barrett và cộng sự (2012, Behavioral and Brain Sciences) trên gần trăm nghiên cứu chụp não không tìm thấy vùng nào chỉ dành riêng cho một cảm xúc; tổng hợp của Erika Siegel và cộng sự (2018, Psychological Bulletin) về nhịp tim, mồ hôi, huyết áp cũng không thấy mỗi cảm xúc có một kiểu phản ứng cơ thể riêng nhất quán. Các nghiên cứu ở cộng đồng ít tiếp xúc phương Tây cho kết quả nhận diện nét mặt thấp hơn nhiều so với các nghiên cứu kinh điển khi người tham gia được tự do mô tả thay vì chọn từ danh sách có sẵn.
Đặt hai thuyết cạnh nhau
| Điểm so sánh | Thuyết cảm xúc cơ bản | Thuyết cảm xúc kiến tạo |
|---|---|---|
| Cảm xúc là gì | Chương trình có sẵn, do tiến hoá chọn lọc | Trạng thái não dựng lên mỗi lần, từ nguyên liệu chung |
| Số lượng | Một số cảm xúc cơ bản đếm được | Không cố định, tuỳ vốn khái niệm |
| Nét mặt | Có những nét mặt chung toàn nhân loại | Nét mặt rất đa dạng, đọc được nhờ bối cảnh |
| Não | Có mạch tương đối riêng cho từng cảm xúc | Mạng lưới dùng chung, không có vùng riêng |
| Vai trò văn hoá | Điều chỉnh cách bày tỏ | Góp phần tạo ra chính cảm xúc |
| Hình ảnh ví von | Các phím đàn có sẵn | Bột mì làm ra nhiều loại bánh |
Phản biện qua lại: mỗi bên yếu ở đâu
Với thuyết cơ bản, điểm yếu lớn nhất là phương pháp. Các nghiên cứu nhận diện nét mặt kinh điển dùng ảnh diễn viên làm mặt rất "chuẩn" và cho người xem chọn trong danh sách ngắn — cách làm này đẩy tỉ lệ đúng lên cao. Ngoài đời, người ta hiếm khi làm đúng nét mặt mẫu: nhiều người giận mà không cau mày, vui mà không cười. Ngay cả các nhà nghiên cứu ủng hộ cảm xúc cơ bản cũng đã lùi một bước, nói về "gia đình" cảm xúc với nhiều biến thể thay vì một bộ phản ứng duy nhất.
Với thuyết kiến tạo, phản biện thường gặp là nó giải thích được mọi thứ nên khó kiểm chứng: nếu cảm xúc nào cũng "được dựng lên", thì làm sao chứng minh điều ngược lại? Một số nhà khoa học như Ralph Adolphs và Jaak Panksepp cho rằng Barrett chú trọng cảm nhận có ý thức và ngôn ngữ, mà xem nhẹ những trạng thái cảm xúc ở động vật và trẻ sơ sinh vốn có trước khái niệm. Việc không tìm thấy "vùng riêng" bằng máy chụp não hiện nay cũng có thể do công cụ còn thô, chứ chưa chắc là không có tổ chức riêng ở mức tinh hơn.
Giữa hai cực còn có những lập trường trung gian. Các thuyết thẩm định (appraisal theory) của Richard Lazarus và Klaus Scherer cho rằng cảm xúc khác nhau vì cách ta đánh giá tình huống khác nhau — đánh giá "bị cản trở một cách bất công" dẫn đến giận, "nguy hiểm mà mình không chống nổi" dẫn đến sợ. Nhiều nhà nghiên cứu hiện nay chấp nhận cả hai: có những hệ thống sinh tồn cổ xưa chung với động vật, và có lớp khái niệm, ngôn ngữ, văn hoá phủ lên làm nên trải nghiệm cảm xúc của con người.
Tranh luận này thay đổi điều gì trong đời sống
Nghe có vẻ hàn lâm, nhưng cách nhìn nào cũng có hệ quả thực tế.
- Về đọc người khác: nếu nét mặt không phải tấm biển ghi sẵn cảm xúc, thì nhìn mặt đoán lòng dễ sai. Một đứa trẻ cười khi bị mắng chưa chắc là "lì"; có thể là ngượng hoặc sợ. Cả hai phe đều đồng ý phải nhìn bối cảnh.
- Về hiểu chính mình: thuyết kiến tạo gợi ý rằng tim đập nhanh trước buổi thuyết trình có thể được hiểu là "hồi hộp sẵn sàng" chứ không nhất thiết là "sợ". Cách gọi tên ảnh hưởng đến trải nghiệm.
- Về nuôi dạy con: nếu khái niệm cảm xúc được học, thì những gì cha mẹ gọi tên cho con có trọng lượng thật. Nói "con đang thất vọng vì không được đi chơi" là trao cho con một khái niệm để dùng lần sau.
- Về công nghệ: các phần mềm "nhận diện cảm xúc qua khuôn mặt" đa phần dựa trên giả định của thuyết cơ bản. Một bản tổng quan lớn do Barrett đứng tên cùng các cộng sự từ nhiều trường phái (2019, Psychological Science in the Public Interest) kết luận rằng không thể suy ra chắc chắn cảm xúc của một người chỉ từ cử động cơ mặt.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, tập gì
Hai cuốn sách nên đọc cạnh nhau: Emotions Revealed của Paul Ekman (2003) và How Emotions Are Made của Lisa Feldman Barrett (2017). Ai muốn nghe cả hai bên tranh luận trực tiếp có thể tìm cuốn The Nature of Emotion (bản thứ hai, 2018) do Andrew Fox, Regina Lapate, Alexander Shackman và Richard Davidson chủ biên, nơi các nhà khoa học trả lời cùng một bộ câu hỏi từ những lập trường khác nhau.
Một bài tập nhỏ, phe nào cũng chấp nhận được: lần tới khi thấy trong người khó chịu, thử dừng lại trước khi gọi tên. Hỏi: cơ thể mình đang thế nào — đói, mệt, thiếu ngủ? Hoàn cảnh là gì? Rồi mới hỏi: đây là giận, là lo, hay chỉ là một buổi chiều chưa ăn gì? Nhiều cơn "bực" cuối giờ làm hoá ra một nửa là đói.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết cảm xúc kiến tạo là gì?
Đây là lý thuyết của Lisa Feldman Barrett cho rằng cảm xúc không có sẵn trong não như các chương trình cố định. Não dựng nên cảm xúc mỗi lần từ tín hiệu cơ thể, hoàn cảnh và các khái niệm học được qua văn hoá, ngôn ngữ. Lý thuyết được trình bày đầy đủ trong cuốn How Emotions Are Made năm 2017.
Ekman và Barrett ai đúng?
Chưa có câu trả lời cuối cùng. Phe cảm xúc cơ bản có bằng chứng về điểm chung giữa các nền văn hoá và ở động vật; phe kiến tạo có bằng chứng rằng não và cơ thể không cho thấy dấu vân tay riêng cho từng cảm xúc. Nhiều nhà khoa học hiện nay giữ lập trường trung gian.
Cảm xúc là bẩm sinh hay học được?
Có lẽ cả hai. Em bé sinh ra đã có phản ứng dễ chịu, khó chịu, giật mình và cần gắn bó. Còn cách ta phân biệt, gọi tên và bày tỏ cảm xúc thì được học dần từ gia đình và văn hoá.
Có vùng não riêng cho từng cảm xúc không?
Các tổng hợp lớn nghiên cứu chụp não chưa tìm thấy vùng nào chỉ dành riêng cho một cảm xúc. Mỗi cảm xúc huy động nhiều vùng làm việc cùng nhau, và những vùng đó cũng tham gia vào việc khác. Đây là một trong những lý do thuyết kiến tạo được chú ý.
Hiểu tranh luận này có ích gì cho cha mẹ?
Nó nhắc rằng không nên đọc cảm xúc của con chỉ qua nét mặt, mà phải nhìn hoàn cảnh. Nó cũng cho thấy việc cha mẹ giúp con gọi tên cảm xúc có giá trị thật, vì khái niệm cảm xúc được học qua người lớn.