Giận là cảm xúc xuất hiện khi ta thấy mình hoặc người mình thương bị đối xử không đúng, bị cản trở, bị coi thường. Nó không phải "cảm xúc xấu": cơn giận là một tín hiệu báo rằng một ranh giới vừa bị vượt qua hoặc một điều mình coi trọng đang bị đe doạ. Hờn, oán, hận là những dạng khác của cùng gốc ấy — khác nhau ở chỗ cơn giận được nói ra hay giấu đi, kéo dài bao lâu và muốn dẫn tới điều gì.
Giận sinh ra từ cách ta nhìn sự việc
Cùng bị chen ngang khi xếp hàng, người này nổi nóng, người kia chỉ nhún vai. Lý do nằm ở cách mỗi người đánh giá chuyện vừa xảy ra. Nhà tâm lý học Richard Lazarus, trong cuốn Emotion and Adaptation (1991), gọi đó là thẩm định (appraisal): cảm xúc nảy sinh từ việc ta hiểu sự việc ấy có nghĩa gì với mình. Với giận, ông tóm gọn chủ đề cốt lõi là: "một sự xúc phạm hạ thấp tôi hoặc người của tôi".
Từ nghiên cứu về thẩm định, có thể thấy cơn giận thường đi kèm mấy nhận định sau, dù ta không nói thành lời:
- Có chuyện không đúng: mục tiêu bị cản, quyền lợi bị lấy, lời hứa bị thất hứa.
- Có người chịu trách nhiệm: lỗi do ai đó gây ra, không phải do trời hay do số.
- Người đó lẽ ra phải làm khác: họ cố ý, cẩu thả hoặc coi thường mình.
- Mình còn sức đáp lại: khi thấy hoàn toàn bất lực, người ta thường chuyển sang sợ hoặc buồn thay vì giận.
Vì vậy, cùng một sự việc mà thay đổi một vế là cảm xúc đổi theo. Biết đồng nghiệp đến trễ vì con nhập viện, cơn bực vì phải chờ thường tan ngay: vế "lẽ ra họ phải làm khác" đã mất.
Cơn giận báo điều gì
Thay vì hỏi "làm sao hết giận", có thể hỏi "cơn giận này đang báo gì". Thường là một trong mấy điều dưới đây:
| Cơn giận đang nói | Ví dụ trong nhà | Điều mình thật sự cần |
|---|---|---|
| Ranh giới bị vượt | Mẹ chồng tự ý dọn tủ quần áo của vợ chồng | Được tôn trọng không gian riêng |
| Bất công | Việc nhà dồn hết cho một người | Chia lại cho công bằng |
| Bị coi thường | Ý kiến nói ra trong bữa cơm không ai đáp | Được lắng nghe |
| Mục tiêu bị cản | Con ê a mãi không chịu đi tắm khi cả nhà sắp trễ | Kịp giờ, bớt áp lực |
| Người thân bị tổn thương | Con kể bị bạn bắt nạt ở trường | Bảo vệ con |
| Lo sợ đội lốt giận | Quát con vì con chạy ra đường | Con được an toàn |
Dòng cuối rất hay gặp. Giận dễ nói ra hơn sợ, nên nhiều cơn quát thật ra là nỗi sợ mặc áo giận. Nhận ra điều đó giúp ta nói đúng điều mình muốn: "Mẹ sợ lắm" thay vì "Đồ hư".
Giận để làm gì: góc nhìn tiến hoá
Một giả thuyết được bàn nhiều là thuyết hiệu chỉnh (recalibration theory) của Aaron Sell, John Tooby và Leda Cosmides, công bố trên PNAS năm 2009. Theo họ, giận tiến hoá như một công cụ "thương lượng": khi người khác đặt quá ít trọng số vào quyền lợi của ta, cơn giận khiến ta lên tiếng, đòi họ điều chỉnh lại cách đối xử. Nhóm này còn cho rằng nét mặt giận (cau mày, mím môi, hếch cằm) làm khuôn mặt trông mạnh hơn — một ý thú vị nhưng vẫn là giả thuyết, chưa phải kết luận chung.
Một điểm khác ít ai để ý: giận là cảm xúc hướng tới, không phải né tránh. Charles Carver và Eddie Harmon-Jones, trong bài tổng quan trên Psychological Bulletin năm 2009, tập hợp bằng chứng cho thấy giận gắn với động lực tiến lại gần, giành lấy, sửa chữa — giống với ham muốn hơn là giống với sợ. Đó là lý do người đang giận thường thấy mình có thêm năng lượng.
Giận thường nhắm vào người thân
Năm 1982, nhà tâm lý học James Averill công bố cuốn Anger and Aggression, dựa trên nhật ký và bảng hỏi của người dân bình thường ở Mỹ. Hai phát hiện của ông đến nay vẫn đáng nhớ: phần lớn cơn giận nhắm vào người quen và người thân, không phải người lạ; và phần lớn cơn giận không dẫn tới hành vi gây hại — người ta nói ra, giải thích, đòi hỏi, đôi khi im lặng.
Điều này nghe ngược đời nhưng hợp lý: ta chỉ kỳ vọng nhiều ở người mình gắn bó, nên cũng dễ thấy bị phụ lòng ở đó nhất. Nó cũng nhắc một phân biệt quan trọng: giận là cảm xúc, gây hấn là hành vi. Cảm thấy giận không có nghĩa là được quyền quát tháo hay làm đau người khác. Cách hạ nhiệt khi đang nóng là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ cảm xúc và hành động là hai bước tách được.
Giận, hờn, oán, hận khác nhau thế nào
Tiếng Việt chia cơn giận thành nhiều sắc thái rất tinh, mỗi chữ cho biết cơn giận đang ở đâu, kéo dài bao lâu và muốn gì.
| Từ | Thời gian | Biểu lộ | Muốn điều gì |
|---|---|---|---|
| Bực, cáu | Vài phút | Lộ ra ngay, thường vì việc nhỏ | Chuyện phiền phức dừng lại |
| Giận | Vài phút đến vài ngày | Nói ra hoặc thể hiện rõ | Người kia nhận ra và sửa |
| Hờn, dỗi | Vài giờ đến vài ngày | Giấu đi một nửa: im lặng, quay mặt, chờ được dỗ | Được quan tâm, được xin lỗi |
| Oán | Nhiều tháng, nhiều năm | Âm ỉ, nhắc lại chuyện cũ | Được đền bù, được thừa nhận mình chịu thiệt |
| Hận, căm hận | Có khi cả đời | Nặng nề, có khi kín đáo | Người kia phải chịu hậu quả |
| Phẫn nộ, căm phẫn | Tuỳ sự việc | Thường công khai | Lẽ phải được thực thi, kể cả cho người khác |
Hờn là giận chưa dám nói thẳng
Hờn dỗi thường xảy ra giữa những người rất gần nhau: vợ chồng, mẹ con, người yêu. Người hờn vẫn muốn giữ quan hệ, chỉ là muốn người kia tự nhận ra. Cảm xúc này gắn với tủi thân và có cả một bài riêng trong mục Cảm xúc xã hội.
Oán là giận bị cất kho
Oán xuất hiện khi cơn giận không được giải quyết, nhất là khi người chịu thiệt thấy mình yếu thế, không đòi được. Dâu oán mẹ chồng vì một câu nói hai mươi năm trước, em oán anh vì chuyện chia đất. Trong tâm lý học, trạng thái gần nhất là resentment, và nghiên cứu về sự tha thứ (như của Everett Worthington hay Michael McCullough) xem việc buông oán là một quá trình dài, không phải một quyết định trong một đêm.
Hận là giận muốn trả
Hận có thêm mong muốn người kia phải trả giá. Văn học Việt Nam đầy những chữ "hận": hận nước, hận tình. Nó cũng là cảm xúc dễ làm khổ chính người mang nó nhất, vì nó buộc tâm trí quay về chuyện cũ hết lần này đến lần khác.
Phẫn nộ là giận thay cho người khác
Khi thấy một đứa trẻ bị bạo hành trên báo, nhiều người giận dù chẳng liên quan gì tới mình. Các nhà nghiên cứu gọi đây là phẫn nộ đạo đức (moral outrage) — giận vì một chuẩn mực chung bị vi phạm. Nó là nguồn sức mạnh của nhiều phong trào tốt, nhưng cũng là chất đốt của những cơn "ném đá" tập thể trên mạng.
Khi nào cơn giận đáng để ý
Giận thỉnh thoảng là bình thường và cần thiết. Đáng để ý hơn là khi:
- Cơn giận đến quá thường xuyên, vì những việc rất nhỏ, và mình thấy không kiểm soát được.
- Giận thường xuyên biến thành lời nói làm tổn thương hoặc hành vi làm đau người khác, hay đập phá đồ đạc.
- Một đứa trẻ hoặc người lớn vốn hiền bỗng cáu bẳn kéo dài hơn hai tuần, kèm mất ngủ, bỏ ăn, thu mình — cáu gắt đôi khi là bề nổi của một khó khăn khác, nhất là ở tuổi mới lớn.
- Oán, hận về một chuyện cũ làm mình mất ngủ, chi phối các quyết định hiện tại.
Những trường hợp đó nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc khoa tâm lý của bệnh viện. Nếu trong nhà có bạo lực, có người đang gặp nguy hiểm, gọi 113 hoặc 115; trẻ em bị bạo hành có thể được hỗ trợ qua Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí).
Góc nhìn hôm nay: đọc cơn giận như đọc một lá thư
Lần tới khi thấy mình nóng lên, sau khi đã đủ bình tĩnh, thử tự trả lời ba câu:
- Điều gì vừa bị vượt qua? Thời gian, công sức, sự tôn trọng, sự an toàn của con…
- Mình có đang thật sự giận, hay đang sợ, đang mệt, đang tủi? Đói và thiếu ngủ cũng làm ngưỡng chịu đựng hạ thấp.
- Mình muốn người kia làm gì khác? Câu trả lời cụ thể ("anh rửa bát tối thứ Hai, Tư, Sáu") hữu ích hơn nhiều so với "anh phải biết điều".
Với trẻ lớn và tuổi mới lớn, có thể cùng con làm việc này sau một trận cãi nhau: không bàn ai đúng ai sai trước, mà hỏi "lúc đó con thấy cái gì không công bằng?". Đứa trẻ được giúp đọc cơn giận của mình sẽ dần nói ra được điều nó cần thay vì chỉ đóng sầm cửa.
Muốn đọc thêm: cuốn The Dance of Anger của Harriet Lerner (1985) viết dễ hiểu về giận trong quan hệ gia đình, đặc biệt là những cơn giận lặp lại mà không thay đổi được gì.
Câu hỏi thường gặp
Giận là gì?
Giận là cảm xúc xuất hiện khi ta thấy mình hoặc người thân bị đối xử không đúng, bị cản trở hay bị coi thường, và có người chịu trách nhiệm cho chuyện đó. Nó kèm theo năng lượng muốn lên tiếng, đòi sửa. Giận tự nó không xấu; điều quan trọng là ta làm gì với nó.
Giận và hờn khác nhau thế nào?
Giận thường được thể hiện rõ và muốn người kia sửa sai. Hờn là giận giấu đi một nửa: im lặng, quay mặt, chờ người kia tự nhận ra và dỗ dành. Hờn thường xảy ra giữa những người rất thân và vẫn muốn giữ quan hệ.
Oán và hận khác nhau ra sao?
Oán là cơn giận không được giải quyết, âm ỉ kéo dài, thường ở người thấy mình chịu thiệt mà không đòi được. Hận nặng hơn, có thêm mong muốn người kia phải trả giá. Cả hai đều có thể kéo dài nhiều năm và làm khổ chính người mang nó.
Vì sao hay giận người thân hơn người lạ?
Nghiên cứu của James Averill (1982) cho thấy phần lớn cơn giận nhắm vào người quen và người thân. Ta kỳ vọng nhiều ở người gắn bó nên dễ thấy bị phụ lòng ở đó. Cũng vì gần nên người ta ít giữ ý hơn khi nói ra.
Giận có phải lúc nào cũng có hại?
Không. Giận báo cho ta biết một ranh giới bị vượt qua và cho năng lượng để lên tiếng. Nó trở nên có hại khi biến thành lời nói, hành vi làm tổn thương người khác, hoặc khi kéo dài thành oán hận chi phối cuộc sống.
