Kinh ngạc choáng ngợp — tiếng Anh gọi là awe — là cảm xúc xuất hiện khi ta đứng trước một thứ quá lớn so với mình, lớn đến mức cách hiểu thế giới quen thuộc không chứa nổi: biển đêm, vách núi, bầu trời đầy sao, một bản nhạc làm nổi da gà, một hành động tốt đẹp phi thường. Nó thường đi kèm cảm giác "mình nhỏ bé lại", và các nghiên cứu gần đây cho thấy chính cảm giác nhỏ bé ấy lại khiến con người hào phóng và gắn kết hơn.
Hai điều kiện của awe: rộng lớn và phải hiểu lại
Năm 2003, Dacher Keltner (Đại học California, Berkeley) và Jonathan Haidt viết bài Approaching awe trên tạp chí Cognition and Emotion, đặt nền cho phần lớn nghiên cứu sau này. Họ đề xuất awe có hai thành phần cốt lõi:
- Sự rộng lớn (vastness): một thứ lớn hơn mình rất nhiều — về kích thước, về sức mạnh, về tài năng, về ý nghĩa.
- Nhu cầu điều chỉnh (need for accommodation): thứ đó không khớp với những gì mình đã biết, buộc đầu óc phải "nới rộng" ra để hiểu.
Đứng trước một toà nhà cao mà mình đi qua mỗi ngày thì có rộng lớn nhưng không cần hiểu lại, nên thường không thấy gì. Lần đầu bước vào một hang động khổng lồ, nơi có cả rừng cây mọc bên trong, thì cả hai điều kiện cùng có mặt.
Awe khác với ngạc nhiên thông thường. Ngạc nhiên đến và đi trong vài giây khi điều bất ngờ xảy ra; awe có thể kéo dài, thường tĩnh lặng hơn, và để lại cảm giác thế giới vừa rộng ra.
Tiếng Việt gọi awe là gì
Tiếng Việt không có một chữ khớp hoàn toàn với awe, nhưng có nhiều chữ chạm vào từng mặt của nó:
| Từ | Sắc thái gần với awe ở chỗ |
|---|---|
| Choáng ngợp | Bị tràn ngập, không kịp tiếp nhận hết |
| Kinh ngạc, sửng sốt | Phần bất ngờ, vượt ngoài hiểu biết |
| Ngỡ ngàng | Như chưa tin vào mắt mình |
| Thán phục, kính phục | Awe trước tài năng hay đức hạnh của người khác |
| Kính sợ | Awe có pha nỗi sợ, trước thần linh hay thiên nhiên dữ dội |
| Hùng vĩ, kỳ vĩ | Không phải cảm xúc mà là tính từ chỉ thứ gây ra awe |
Từ thế kỷ 18, các triết gia châu Âu đã bàn về cảm giác này dưới chữ "cái cao cả" (the sublime). Edmund Burke, trong khảo luận năm 1757 về cái cao cả và cái đẹp, nhấn mạnh rằng cái cao cả luôn có một chút đáng sợ. Tâm lý học hiện đại xác nhận điều đó.
Awe có hai mặt: dễ chịu và đáng sợ
Phần lớn trải nghiệm awe mà người ta kể là dễ chịu: hoàng hôn trên biển, tiếng hát của một dàn hợp xướng. Nhưng năm 2017, Amie Gordon và cộng sự công bố nghiên cứu về awe dựa trên đe doạ: trước cơn bão, núi lửa, một trận lũ, người ta cũng thấy choáng ngợp, nhỏ bé, nhưng đi kèm cảm giác bất lực và lo sợ.
Người miền Trung từng đứng nhìn biển động mùa bão hiểu rõ cảm giác này. Nó giải thích vì sao trong nhiều nền văn hoá, thiên nhiên hùng vĩ vừa được tôn thờ vừa được kính sợ, và vì sao các đền miếu thường đặt ở cửa biển, chân núi, những nơi gợi awe nhiều nhất.
Ở đâu người ta gặp awe
Trong cuốn Awe (2023), Keltner tổng hợp lời kể của người dân ở hơn hai chục quốc gia và rút ra tám "nguồn" awe thường gặp. Thiên nhiên chỉ là một trong số đó:
- Vẻ đẹp đạo đức của người khác: lòng tốt, can đảm, sự hy sinh.
- Đám đông hoà làm một: cả sân vận động cùng hát, đoàn người trong lễ hội.
- Thiên nhiên.
- Âm nhạc.
- Nghệ thuật và kiến trúc.
- Tôn giáo và tâm linh.
- Sự sống và cái chết: đứa trẻ chào đời, khoảnh khắc cuối đời của người thân.
- Khoảnh khắc chợt hiểu ra: một ý tưởng lớn bỗng sáng tỏ.
Điều thú vị là nguồn được kể nhiều nhất không phải núi non mà là con người — sự tử tế và can đảm của người xung quanh. Awe không cần vé máy bay; nó có ở đám cưới quê, trong tiếng chuông chùa, khi nhìn bà ngoại tần tảo.
Cái tôi nhỏ lại, lòng người rộng ra
Hàng cây bạch đàn và những cây bút rơi
Năm 2015, Paul Piff, Keltner và cộng sự công bố một thí nghiệm được nhắc nhiều. Ở khuôn viên Đại học Berkeley, một nhóm sinh viên đứng ngước nhìn một rừng bạch đàn rất cao trong một phút; nhóm kia nhìn mặt một toà nhà. Sau đó, một người "vô tình" làm rơi cả nắm bút. Nhóm vừa nhìn cây cao nhặt giúp nhiều bút hơn.
Tự vẽ mình nhỏ hơn
Nhóm nghiên cứu của Yang Bai (2017) đến những nơi có cảnh quan hùng vĩ, như công viên quốc gia Yosemite ở Mỹ, và nhờ du khách vẽ một vòng tròn tượng trưng cho bản thân. Những người vừa trải qua awe vẽ vòng tròn nhỏ hơn, và ký tên nhỏ hơn. Hiện tượng "cái tôi nhỏ bé" xuất hiện ở cả người Mỹ lẫn người Trung Quốc được khảo sát.
Đi bộ tìm awe ở người lớn tuổi
Nhóm của Virginia Sturm (Đại học California, San Francisco) đề nghị một nhóm người lớn tuổi đi bộ 15 phút mỗi tuần trong 8 tuần; một nửa được hướng dẫn chủ động tìm những điều làm mình choáng ngợp trên đường đi. Nhóm "đi bộ tìm awe" báo cáo nhiều cảm xúc tích cực hướng về người khác hơn, và trong những tấm ảnh tự chụp, họ dần để bản thân chiếm phần nhỏ hơn trong khung hình, nhường chỗ cho cảnh vật.
Cần nói rõ: đây là những nghiên cứu có quy mô vừa phải, hiệu ứng không lớn, và khoa học về awe còn khá non trẻ. Một số kết quả khác, như awe làm ta thấy "thời gian dài ra", chưa được kiểm chứng đủ rộng. Còn những liên hệ giữa awe và chỉ số viêm trong máu (Jennifer Stellar và cộng sự, 2015) mới chỉ là tương quan, chưa đủ để nói awe "chữa bệnh".
Hiệu ứng toàn cảnh: awe nhìn từ vũ trụ
Năm 1987, Frank White đặt tên hiệu ứng toàn cảnh (overview effect) cho điều mà nhiều phi hành gia kể lại: nhìn Trái Đất từ quỹ đạo — một quả cầu xanh mỏng manh, không có đường biên giới — làm thay đổi sâu sắc cách họ nghĩ về con người và hành tinh. Đây là lời kể chủ quan chứ không phải thí nghiệm có đối chứng, nhưng nó cho thấy awe có thể để lại dấu ấn lâu dài.
Ở mặt đất, ngày càng ít người được nhìn bầu trời sao thật sự. Theo bản đồ ô nhiễm ánh sáng công bố năm 2016 (Fabio Falchi và cộng sự), dải Ngân Hà đã bị che khuất với hơn một phần ba nhân loại. Trẻ em lớn lên ở thành phố có thể chưa từng thấy nó một lần.
Góc nhìn hôm nay: tìm awe trong đời thường
Awe không phải thứ chỉ dành cho chuyến du lịch xa. Vài việc làm được ngay:
- Đi bộ chậm, ngẩng đầu lên. Mười lăm phút đi dạo, thay vì nhìn điện thoại, chủ động tìm một thứ làm mình ngạc nhiên: một cây cổ thụ, một đàn chim, mây chiều.
- Đưa con đi xem trời sao. Một đêm về quê hay lên vùng núi, tắt đèn pin, nằm ngửa nhìn trời mười phút. Không cần giảng giải, chỉ cần cùng im lặng.
- Kể cho nhau nghe về người tốt. Vì vẻ đẹp đạo đức là nguồn awe phổ biến nhất, bữa cơm kể chuyện một người tử tế mình gặp trong ngày cũng là một cách.
- Đứng giữa đám đông đang hoà nhịp: một buổi hoà nhạc, lễ hội làng, đêm giao thừa. Cảm giác "mình là một phần của cái lớn hơn" là awe.
- Để ý mặt đáng sợ. Thiên nhiên hùng vĩ cũng nguy hiểm: ngắm biển động từ chỗ an toàn, không leo núi khi trời xấu.
Việt Nam không thiếu nơi gợi awe: vịnh Hạ Long ở Quảng Ninh, hệ thống hang động Phong Nha – Kẻ Bàng ở Quảng Trị (trước thuộc Quảng Bình), đèo Mã Pì Lèng ở Tuyên Quang (trước thuộc Hà Giang). Nhưng như Keltner nhận xét, awe ở gần ta hơn ta nghĩ — chỉ là ta ít khi dừng lại đủ lâu để nó đến.
Câu hỏi thường gặp
Awe là gì?
Awe là cảm xúc kinh ngạc choáng ngợp khi đứng trước một thứ rộng lớn, vượt ngoài hiểu biết quen thuộc, như thiên nhiên hùng vĩ, âm nhạc, hay một hành động phi thường. Theo Keltner và Haidt (2003), nó có hai thành phần: sự rộng lớn và nhu cầu phải hiểu lại thế giới. Tiếng Việt gần nhất là choáng ngợp, thán phục, kính sợ.
Awe khác ngạc nhiên thế nào?
Ngạc nhiên là phản ứng ngắn trước điều bất ngờ, đến và đi trong vài giây. Awe có thể kéo dài, thường tĩnh lặng hơn, đi kèm cảm giác mình nhỏ bé trước một thứ lớn lao. Một điều bất ngờ nhỏ gây ngạc nhiên mà không gây awe.
Awe có tác dụng gì?
Một số nghiên cứu cho thấy sau khi trải qua awe, người ta thấy cái tôi nhỏ lại, hào phóng và sẵn lòng giúp đỡ hơn, như thí nghiệm nhìn rừng bạch đàn năm 2015. Các hiệu ứng này có thật nhưng không lớn, và khoa học về awe còn khá mới.
Làm sao để có nhiều cảm xúc awe hơn?
Có thể đi bộ chậm và chủ động tìm điều làm mình ngạc nhiên, ngắm trời sao, nghe nhạc trực tiếp, tham gia lễ hội đông người. Theo Keltner, nguồn awe phổ biến nhất là sự tử tế và can đảm của người xung quanh, nên để ý người tốt cũng là một cách.
Hiệu ứng toàn cảnh là gì?
Đó là tên Frank White đặt năm 1987 cho trải nghiệm nhiều phi hành gia kể lại khi nhìn Trái Đất từ vũ trụ: thấy hành tinh mỏng manh, không biên giới, và thay đổi cách nghĩ về con người. Đây là lời kể chủ quan, chưa phải kết quả thí nghiệm.
