Ghê tởm là cảm xúc khiến ta muốn tránh xa, nhổ ra, rửa sạch một thứ có thể làm mình nhiễm bẩn: đồ ăn ôi thiu, chất thải, vết thương mưng mủ, xác chết. Phần lớn nhà nghiên cứu coi nó là một "hệ miễn dịch hành vi" giúp tổ tiên ta tránh mầm bệnh trước khi cơ thể phải chống chọi. Nhưng cũng chính cảm xúc này có thể bị chuyển sang người — và khi đó nó trở thành một gốc rễ của kỳ thị và định kiến.
Ghê tởm trông như thế nào
Ghê tởm có một trong những nét mặt dễ nhận nhất: nhăn mũi, nâng môi trên, có khi thè lưỡi hoặc quay đầu đi. Đi kèm là cảm giác buồn nôn, nuốt nước bọt, muốn lùi lại. Khác với sợ hay giận làm tim đập nhanh, ghê tởm thường gắn với cảm giác ở dạ dày, và có khi làm nhịp tim chậm lại.
Charles Darwin đã mô tả nét mặt này từ cuốn The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872), và cho rằng nó bắt nguồn từ động tác từ chối đồ ăn. Chính từ "disgust" trong tiếng Anh có gốc nghĩa là "trái vị". Tiếng Việt cũng có cả một dải từ: ghê, gớm, kinh, tởm, lợm giọng, buồn nôn, ghê tởm, kinh tởm — hầu hết đều dính tới ăn uống và dạ dày.
Paul Rozin và những thí nghiệm "không dám uống"
Người nghiên cứu ghê tởm lâu nhất có lẽ là Paul Rozin (Đại học Pennsylvania). Cùng các cộng sự như Carol Nemeroff, April Fallon, Clark McCauley và Jonathan Haidt, ông chỉ ra rằng ghê tởm tuân theo những "luật" rất lạ, giống tư duy phù phép hơn là logic:
- Luật lây nhiễm: thứ gì đã chạm vào vật ghê tởm thì cũng thành ghê tởm, dù đã được làm sạch. Trong một thí nghiệm, người tham gia không muốn uống cốc nước trái cây mà một con gián đã được khử trùng vừa được nhúng vào.
- Luật giống nhau: thứ gì trông giống vật ghê tởm cũng bị né, dù ta biết rõ nó vô hại. Người ta ngần ngại ăn miếng sô-cô-la được nặn hình phân chó, dù biết đó chỉ là sô-cô-la.
Những luật này nghe phi lý, nhưng hợp với nhiệm vụ của ghê tởm: mầm bệnh không nhìn thấy được, nên "thà né nhầm còn hơn bỏ sót". Một bộ lọc thô và hơi quá tay vẫn rẻ hơn một trận ốm.
Bằng chứng cho giả thuyết "chống bệnh"
Năm 2004, Valerie Curtis và cộng sự (Trường Vệ sinh và Y học Nhiệt đới London) cho hàng chục nghìn người ở nhiều nước xem các cặp ảnh: một ảnh có dấu hiệu dễ lây bệnh (chất lỏng giống máu mủ, khăn bẩn, người ho) và một ảnh tương tự nhưng "sạch". Ảnh có dấu hiệu lây bệnh luôn bị chấm là ghê hơn, ở mọi nhóm tuổi và mọi vùng. Curtis tổng hợp các nghiên cứu này trong cuốn Don't Look, Don't Touch (2013).
Những thứ người ta ghê tởm nhiều nhất trên khắp thế giới khá giống nhau: phân, nôn, máu mủ, đồ ăn thối, xác động vật, côn trùng ở đồ ăn, vết thương hở. Đó cũng chính là những đường lây bệnh chính. Nhà tâm lý học Mark Schaller gọi cả hệ thống cảm xúc và phản xạ này là hệ miễn dịch hành vi (behavioral immune system).
Ghê tởm là học được — và rất khác nhau giữa các nền văn hoá
Bất cứ ai nuôi con nhỏ đều biết: trẻ mới biết đi cho gần như mọi thứ vào miệng. Ghê tởm theo kiểu người lớn hình thành dần trong mấy năm đầu, chịu ảnh hưởng mạnh của phản ứng người lớn xung quanh — một tiếng "eo ơi, bẩn!" của bà dạy cháu nhanh hơn mọi lời giảng.
Vì là học được, ghê tởm với đồ ăn rất khác nhau giữa các nơi:
| Món | Nhiều người Việt thấy | Nhiều người nước ngoài thấy |
|---|---|---|
| Mắm tôm, mắm cáy | Thơm, đưa cơm | Mùi khó chịu |
| Trứng vịt lộn | Món bổ, quen thuộc | Rất khó ăn vì thấy rõ phôi |
| Sầu riêng | Người mê, người sợ | Bị cấm mang lên một số phương tiện công cộng ở Singapore |
| Phô mai xanh, phô mai mốc | Nhiều người thấy giống đồ hỏng | Món đặc sản quý |
Không có món nào trong bảng là "ghê tởm thật". Chúng chỉ chạm vào những tín hiệu gần với đồ hỏng — mùi nồng, men, phôi, mốc — và mỗi nền văn hoá đã dạy con người cách đọc các tín hiệu ấy khác nhau.
Khi ghê tởm chuyển sang con người
Đây là mặt tối của cảm xúc này. Cùng bộ máy "tránh xa thứ có thể làm mình bẩn" có thể được kích hoạt bởi con người: người bệnh, người nghèo, người khác dân tộc, khác lối sống.
Kỳ thị người bệnh
Lịch sử Việt Nam có những trang buồn về người mắc bệnh phong (bệnh hủi): bị đuổi khỏi làng, phải sống ở các trại cách biệt, dù bệnh phong lây rất khó và chữa khỏi được bằng thuốc. Những năm đầu đại dịch HIV, người nhiễm cũng bị xa lánh dù bệnh không lây qua bắt tay, dùng chung bát đũa. Ở cả hai trường hợp, ghê tởm chạy nhanh hơn hiểu biết.
Ghê tởm và thái độ với người lạ
Một số nghiên cứu, như của Jason Faulkner, Mark Schaller và cộng sự (2004), cho thấy người cảm thấy mình dễ mắc bệnh hơn thì có thái độ dè chừng hơn với người nước ngoài. Đây là những phát hiện có tính tương quan, mức độ không lớn, nhưng gợi ý rằng "hệ miễn dịch hành vi" có thể tràn sang cách ta nhìn người khác.
Ngôn ngữ biến người thành "bẩn"
Lịch sử nhiều nơi cho thấy một bước rất nguy hiểm: khi một nhóm người bị gọi là "sâu bọ", "rác rưởi", "dịch bệnh", người ta dễ chấp nhận việc xua đuổi, đối xử tệ với họ hơn. Đây là lý do nhiều nhà nghiên cứu cảnh giác với những từ ngữ gợi ghê tởm khi nói về con người.
Ghê tởm đạo đức: chỗ khoa học còn lung lay
Ta cũng hay nói "ghê tởm" trước một hành vi lừa đảo, phản bội. Câu hỏi là đây có phải cùng một cảm xúc với ghê tởm đồ ăn, hay chỉ là cách nói ẩn dụ. Các nhà nghiên cứu vẫn đang tranh luận.
Đầu những năm 2000, một số thí nghiệm gây chú ý: gây cảm giác ghê tởm (bằng mùi khó chịu, bàn làm việc bẩn) dường như khiến người ta phán xét đạo đức khắt khe hơn. Tuy nhiên, các lần làm lại sau đó, như của David Johnson và cộng sự năm 2014 với nghiên cứu "rửa tay làm phán xét nhẹ hơn", không tìm thấy hiệu ứng tương tự. Hiện nay, mối liên hệ giữa ghê tởm thể chất và phán xét đạo đức được xem là có, nhưng yếu hơn và kém chắc chắn hơn nhiều so với những gì từng được quảng bá.
Góc nhìn hôm nay: tôn trọng cảm xúc, kiểm tra kết luận
Ghê tởm là người bảo vệ tốt trong bếp và trong nhà vệ sinh. Không cần dập tắt nó. Điều cần làm là để ý khi nó chạy ra khỏi phạm vi của mình.
- Với đồ ăn: tin vào mũi khi thực phẩm có mùi lạ, nhưng nhớ rằng món lạ không phải món hỏng. Trẻ từ chối một món mới là bình thường; cho trẻ thử nhiều lần, không ép, không chê bai trước mặt con.
- Với người bệnh: khi thấy mình muốn tránh xa ai vì bệnh của họ, hỏi lại bệnh đó lây qua đường nào. Nhiều bệnh bị kỳ thị nhất lại không lây qua tiếp xúc thông thường.
- Với lời nói: để ý những từ gợi ghê tởm khi nói về một nhóm người — trên nhóm Zalo gia đình, trong bữa cơm. Trẻ học thái độ qua chính những từ đó.
- Với chính mình: nếu nỗi ghê sợ vi trùng làm mình rửa tay đến rát da, dọn dẹp hàng giờ không dừng được, đó là dấu hiệu nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần.
Người đọc được tiếng Anh có thể tìm cuốn Don't Look, Don't Touch của Valerie Curtis (2013) và That's Disgusting của Rachel Herz (2012) — cả hai viết dễ đọc, có nhiều ví dụ về đồ ăn.
Câu hỏi thường gặp
Ghê tởm là cảm xúc gì?
Ghê tởm là cảm xúc khiến ta muốn tránh xa, nhổ ra hoặc rửa sạch thứ có thể làm mình nhiễm bẩn. Nó đi kèm nét mặt nhăn mũi, nâng môi trên và cảm giác buồn nôn. Phần lớn nhà nghiên cứu cho rằng nó tiến hoá để giúp con người tránh mầm bệnh.
Vì sao người ta thấy ghê tởm?
Những thứ bị ghê tởm nhiều nhất như phân, nôn, máu mủ, đồ thối đều là đường lây bệnh phổ biến. Nghiên cứu của Valerie Curtis cho thấy ảnh có dấu hiệu lây bệnh luôn bị chấm là ghê hơn ảnh tương tự không có dấu hiệu đó. Vì vậy ghê tởm được xem là một hệ miễn dịch hành vi.
Trẻ con có biết ghê tởm không?
Trẻ mới biết đi chưa có cảm giác ghê tởm như người lớn và cho nhiều thứ vào miệng. Cảm xúc này hình thành dần trong mấy năm đầu, chịu ảnh hưởng mạnh từ phản ứng của người lớn xung quanh. Vì thế cha mẹ vừa là người dạy con giữ vệ sinh, vừa có thể vô tình dạy con ghê tởm cả những thứ vô hại.
Ghê tởm liên quan gì đến kỳ thị?
Cùng cơ chế tránh xa thứ bẩn có thể bị kích hoạt bởi con người, nhất là người bệnh hoặc người khác biệt. Lịch sử kỳ thị người bệnh phong và người nhiễm HIV là ví dụ. Ngôn ngữ gọi người khác là "rác rưởi", "sâu bọ" càng làm việc này mạnh thêm.
Ghê tởm đạo đức có giống ghê tởm đồ ăn không?
Đây là câu hỏi còn tranh luận. Một số thí nghiệm đầu những năm 2000 cho thấy cảm giác ghê tởm làm phán xét đạo đức khắt khe hơn, nhưng nhiều lần làm lại sau đó không cho kết quả tương tự. Mối liên hệ có thể có nhưng yếu hơn từng được nói.
