Phần lớn nỗi sợ của con người là học được, nhưng không phải học từ con số không. Khoa học hiện nay cho rằng ta sinh ra với sự "nhạy" sẵn với một số mối nguy cổ xưa như rắn, độ cao, người lạ: ta để ý chúng nhanh hơn và học sợ chúng dễ hơn nhiều so với học sợ một bông hoa. Còn sợ đến đâu, sợ cái gì cụ thể, thì phụ thuộc vào trải nghiệm, vào phản ứng của người xung quanh và vào những gì ta được kể.
Câu hỏi cũ: sinh ra đã sợ hay lớn lên mới sợ
Hai câu trả lời cực đoan đều sai. Nếu mọi nỗi sợ đều bẩm sinh, trẻ sơ sinh đã phải né rắn — mà không phải vậy. Nếu mọi nỗi sợ đều học được, người ta sẽ sợ ổ điện, xe máy, bếp ga nhiều như sợ rắn — mấy thứ này giết nhiều người hơn rắn ở thành phố, nhưng hiếm ai mất ngủ vì ổ điện.
Năm 1971, nhà tâm lý học Martin Seligman đưa ra ý tưởng sẵn sàng sinh học (preparedness): qua tiến hoá, bộ não được "lên dây" để liên kết nỗi sợ với một số thứ từng đe doạ tổ tiên ta một cách dễ dàng hơn. Ý tưởng này giải thích vì sao các nỗi sợ phổ biến nhất trên thế giới lại là rắn, nhện, độ cao, chỗ tối, nước sâu — chứ không phải những nguy hiểm hiện đại.
Rắn: không sợ sẵn, nhưng học sợ rất nhanh
Thí nghiệm với khỉ của Susan Mineka
Từ thập niên 1980, nhóm của Susan Mineka làm một loạt thí nghiệm với khỉ rhesus. Khỉ sinh ra trong phòng thí nghiệm, chưa từng thấy rắn, gần như không sợ rắn: chúng với tay qua con rắn để lấy thức ăn. Nhưng sau khi xem một con khỉ hoang dã phản ứng hoảng sợ trước rắn, chúng nhanh chóng sợ theo, và nỗi sợ ấy bền.
Phần hay nhất đến sau. Michael Cook và Mineka (1989) dùng video được dựng lại: khỉ xem cảnh một con khỉ khác hoảng sợ, nhưng đối tượng được ghép vào lúc thì là rắn đồ chơi, lúc là cá sấu đồ chơi, lúc là bông hoa hay thỏ đồ chơi. Khỉ học sợ rắn và cá sấu, nhưng không học sợ hoa và thỏ, dù cảnh hoảng sợ y hệt nhau. Đây là bằng chứng mạnh cho ý tưởng "sẵn sàng": bộ não không học mọi thứ như nhau.
Mắt người tìm thấy rắn nhanh hơn
Ở người, Arne Öhman và cộng sự (2001) cho thấy người lớn tìm ra hình con rắn giữa một đám hình hoa, nấm nhanh hơn chiều ngược lại. Vanessa LoBue và Judy DeLoache (2008) làm lại với trẻ 3–5 tuổi và thấy điều tương tự, kể cả ở trẻ chưa từng gặp rắn thật.
Nhưng "để ý nhanh" không phải là "sợ". Trong nghiên cứu năm 2009, DeLoache và LoBue cho trẻ dưới một tuổi xem video rắn và các con vật khác: trẻ không hề tỏ ra sợ. Điều khác biệt là trẻ nhìn video rắn lâu hơn khi đồng thời nghe một giọng nói hoảng hốt. Nói cách khác, trẻ sẵn sàng ghép rắn với nỗi sợ — chỉ chờ người lớn cho tín hiệu.
Nhà nhân học Lynne Isbell, trong cuốn The Fruit, the Tree, and the Serpent (2009), còn đi xa hơn: bà cho rằng áp lực phải phát hiện rắn đã góp phần định hình thị giác của loài linh trưởng. Đây vẫn là một giả thuyết đang được tranh luận, chưa phải điều đã chắc.
Độ cao: tưởng bẩm sinh, hoá ra phải biết bò
Năm 1960, Eleanor Gibson và Richard Walk dựng "vách đá thị giác" (visual cliff): một tấm kính dày đặt trên mặt bàn, một nửa có mặt sàn kẻ ô ngay sát dưới kính, nửa kia mặt sàn tụt sâu xuống, tạo cảm giác vực. Phần lớn trẻ biết bò, khoảng 6–14 tháng tuổi, không chịu bò sang phía "vực" dù mẹ đứng bên kia gọi. Nhiều sách phổ thông kết luận ngay: sợ độ cao là bẩm sinh.
Các nghiên cứu sau đó làm bức tranh phức tạp hơn. Nhóm của Joseph Campos (công bố năm 1992) đo nhịp tim và thấy trẻ cùng độ tuổi nhưng đã biết bò mới có dấu hiệu e ngại độ cao; trẻ chưa biết bò nhưng được tập đi bằng xe tập đi cũng sớm e ngại hơn. Karen Adolph (2000) còn phát hiện điều làm nhiều phụ huynh giật mình: trẻ đã học né mép vực khi bò, đến lúc mới chập chững đi lại bước thẳng ra mép như chưa từng học — vì cách đánh giá nguy hiểm phải học lại với từng tư thế cơ thể.
Bài học cho cha mẹ rất thực tế: đừng trông vào "bản năng" của trẻ để giữ an toàn ở cầu thang, ban công, mép giường. Trẻ học dần, và mỗi giai đoạn vận động mới lại phải học lại.
Người lạ: dè chừng có từ sớm, mức độ do nuôi dạy
Khoảng nửa sau năm đầu đời, nhiều trẻ bắt đầu khóc hoặc rúc vào mẹ khi gặp người lạ. Đây là một mốc phát triển bình thường, có bài riêng trong mục Cảm xúc theo lứa tuổi. Điều đáng nói ở đây là: cũng như với rắn, trẻ nhìn mặt người lớn thân quen để quyết định nên sợ hay không. Khi mẹ tươi cười chào người khách, trẻ thường dịu đi nhanh hơn.
Ở người lớn, sự dè chừng với người lạ vẫn còn, ở dạng tinh tế hơn: ta tin người cùng quê, cùng giọng nói hơn; ta cảnh giác hơn với người trông "khác". Phản xạ này từng có ích khi con người sống trong những nhóm nhỏ, nhưng cũng là một gốc của định kiến — một điểm sẽ gặp lại ở cảm xúc ghê tởm.
Ba con đường học sợ
Năm 1977, nhà tâm lý học Stanley Rachman tổng kết ba con đường chính khiến một người mắc nỗi sợ. Đến nay khung này vẫn được dùng rộng rãi.
| Con đường | Cách hoạt động | Ví dụ |
|---|---|---|
| Trải nghiệm trực tiếp | Một chuyện đáng sợ xảy ra gắn với một thứ, từ đó thứ ấy gợi lại nỗi sợ | Bị ong đốt một lần, thấy ong là giật lùi |
| Quan sát người khác | Thấy người khác sợ, mình sợ theo | Mẹ hét lên khi thấy gián, con học sợ gián |
| Nghe kể, được dặn | Thông tin đáng sợ về một thứ mình chưa gặp | Nghe kể về rắn hổ mang chúa, chưa thấy đã sợ |
Con đường thứ nhất là nội dung của thí nghiệm nổi tiếng "bé Albert" (John Watson và Rosalie Rayner, 1920): một em bé được cho xem chuột bạch kèm tiếng động lớn, đến khi chỉ thấy chuột đã khóc. Thí nghiệm này ngày nay bị coi là vi phạm đạo đức nghiên cứu nghiêm trọng, và cách làm của nó cũng có nhiều chỗ lỏng lẻo — nó minh hoạ ý tưởng hơn là chứng minh.
Con đường thứ ba được Andy Field (Anh) kiểm tra bằng cách kể cho trẻ nghe về những con thú Úc mà chúng chưa từng biết: con nào được kể bằng chuyện đáng sợ thì trẻ né xa hơn hẳn trong các bài đo sau đó. Lời kể của người lớn có sức nặng hơn ta tưởng.
Sợ là có ích — cho tới khi nó lớn hơn mối nguy
Ở Việt Nam, rắn độc là mối nguy có thật ở nông thôn, ruộng vườn. Sợ rắn vừa phải giúp người ta đi đêm có đèn, mang ủng khi phát cỏ. Sợ độ cao vừa phải giữ ta khỏi trèo lan can. Nỗi sợ là người gác cổng tốt.
Vấn đề xuất hiện khi nỗi sợ quá lớn so với mối nguy thật, hoặc khiến cuộc sống bị bó hẹp: không dám lên tầng cao của chung cư, không dám đi cầu, thấy hình rắn trên tivi là run. Khi ấy có thể đó là một ám ảnh sợ đặc hiệu (specific phobia). Đây là một trong những vấn đề tâm lý mà các chuyên gia có cách hỗ trợ hiệu quả nhất, chủ yếu bằng cách giúp người bệnh tiếp xúc dần dần, có kiểm soát, với điều mình sợ. Việc này nên làm cùng chuyên gia tâm lý, không nên tự ép mình hay ép con "cho quen".
Góc nhìn hôm nay: người lớn là "tấm gương sợ" của trẻ
Điểm chung của cả rắn, độ cao lẫn người lạ: trẻ nhìn vào phản ứng của người lớn để biết nên sợ cái gì. Vài điều làm được ngay:
- Để ý phản ứng của chính mình. Nếu mình rất sợ gián, nhện hay sấm sét, không cần giả vờ can đảm, nhưng có thể nói rõ: "Mẹ sợ con này, nhưng nó không cắn người đâu."
- Kể chuyện nguy hiểm kèm cách xử lý. Thay vì "rắn cắn là chết", hãy nói "gặp rắn thì đứng yên rồi lùi ra xa, bị cắn thì gọi người lớn và đi viện ngay".
- Đừng dựa vào bản năng của trẻ nhỏ ở chỗ cao, mép nước: rào chắn và người trông vẫn là chính.
- Không doạ để trẻ nghe lời. Những câu như "không ngủ ông kẹ bắt" tận dụng chính con đường học sợ qua lời kể — và nỗi sợ học được kiểu đó thường ở lại lâu hơn mục đích ban đầu.
Nếu muốn đọc thêm, chương về nỗi sợ trong cuốn The Fruit, the Tree, and the Serpent của Lynne Isbell và các bài tổng quan của Susan Mineka và Arne Öhman là điểm xuất phát tốt cho người đọc được tiếng Anh.
Câu hỏi thường gặp
Con người sinh ra đã sợ rắn không?
Không hẳn. Trẻ dưới một tuổi xem video rắn không tỏ ra sợ. Nhưng con người để ý rắn nhanh hơn các thứ khác và học sợ rắn rất dễ, chỉ cần thấy người khác hoảng sợ. Các nhà nghiên cứu gọi đây là sự sẵn sàng sinh học.
Sợ độ cao có phải bẩm sinh?
Thí nghiệm vách đá thị giác năm 1960 từng được hiểu như vậy. Nghiên cứu sau đó cho thấy e ngại độ cao gắn với kinh nghiệm vận động: trẻ đã biết bò mới e ngại, và khi mới tập đi trẻ lại phải học lại. Vì thế không nên trông vào bản năng của trẻ để giữ an toàn.
Nỗi sợ được học theo những cách nào?
Theo Stanley Rachman (1977), có ba đường chính: trải nghiệm đáng sợ trực tiếp, quan sát người khác sợ, và nghe kể thông tin đáng sợ. Với trẻ em, hai đường sau rất mạnh, nên phản ứng và lời kể của người lớn có ảnh hưởng lớn.
Thí nghiệm bé Albert là gì?
Năm 1920, John Watson và Rosalie Rayner cho một em bé xem chuột bạch kèm tiếng động lớn cho đến khi bé sợ chuột. Thí nghiệm minh hoạ việc học sợ qua liên kết, nhưng ngày nay bị coi là vi phạm đạo đức và có nhiều lỗi phương pháp.
Khi nào nỗi sợ cần gặp chuyên gia?
Khi nỗi sợ lớn hơn hẳn mối nguy thật và làm cuộc sống bị bó hẹp, như không dám lên tầng cao hay đi qua cầu. Đó có thể là ám ảnh sợ đặc hiệu, và chuyên gia tâm lý có cách hỗ trợ hiệu quả. Không nên tự ép mình hay ép trẻ đối mặt cho quen.
