Con người có bao nhiêu cảm xúc tuỳ vào việc ta hỏi ai: Paul Ekman ban đầu nói 6, Robert Plutchik vẽ bánh xe với 8 cảm xúc gốc phối thành hàng chục sắc thái, còn Alan Cowen và Dacher Keltner (2017) tìm ra 27 nhóm cảm xúc chuyển dần sang nhau chứ không có ranh giới rõ. Câu trả lời trung thực là chưa có con số chung: mỗi bảng phân loại là một tấm bản đồ, hữu ích cho một mục đích, chứ không phải bản kiểm kê cuối cùng.
Câu hỏi này cũ hơn tâm lý học rất nhiều. Người Việt quen chữ "thất tình lục dục", tức bảy thứ tình và sáu thứ ham muốn. Thiên Lễ vận trong sách Lễ ký của Nho gia viết rằng tình của con người gồm bảy thứ: hỷ (mừng), nộ (giận), ai (buồn), cụ (sợ), ái (yêu), ố (ghét), dục (muốn), và bảy thứ đó "không học mà biết". Hơn hai nghìn năm sau, khoa học vẫn đang tranh cãi đúng câu hỏi ấy: có bao nhiêu thứ "không học mà biết"?
Sáu cảm xúc của Ekman và danh sách mở rộng
Danh sách nổi tiếng nhất là sáu cảm xúc cơ bản của Paul Ekman: vui, buồn, sợ, giận, ngạc nhiên và ghê tởm. Ông dựa trên các nghiên cứu nhận diện nét mặt ở nhiều nước trong thập niên 1960–1970. Câu chuyện chi tiết về các chuyến khảo sát ấy và những phản biện về nét mặt đã có ở những trang chuyên về đọc nét mặt; ở đây chỉ cần nhớ hai điều.
Thứ nhất, chính Ekman không đóng khung ở sáu. Trong chương sách "Basic Emotions" (1999), ông đề xuất mở rộng danh sách, thêm những cảm xúc như thích thú khi thấy buồn cười, khinh bỉ, mãn nguyện, ngượng, phấn khích, tội lỗi, tự hào vì thành tích, nhẹ nhõm, thoả mãn, khoái cảm giác quan và xấu hổ. Tiêu chí của ông không chỉ là nét mặt, mà là các đặc điểm như xuất hiện nhanh, kéo dài ngắn, có mặt ở các loài linh trưởng khác, có tín hiệu riêng.
Thứ hai, con số sáu gắn với phương pháp: những cảm xúc có nét mặt dễ phân biệt thì dễ lọt vào danh sách. Những cảm xúc biểu lộ chủ yếu qua giọng nói, cử chỉ hay hoàn cảnh, như biết ơn hay hoài niệm, bị thiệt thòi ngay từ cách đo.
Bánh xe cảm xúc của Plutchik
Năm 1980, nhà tâm lý học Mỹ Robert Plutchik công bố mô hình mà ngày nay hay được in thành áp phích trong lớp học và phòng tư vấn: bánh xe cảm xúc. Ông chọn tám cảm xúc gốc, xếp thành bốn cặp đối nhau:
| Cảm xúc gốc | Đối lập với | Mức nhẹ | Mức mạnh |
|---|---|---|---|
| Vui | Buồn | Thanh thản | Ngây ngất |
| Tin cậy | Ghê tởm | Chấp nhận | Ngưỡng mộ |
| Sợ | Giận | E ngại | Kinh hoàng |
| Ngạc nhiên | Mong đợi | Lơ đãng, ngơ ngác | Sửng sốt |
| Buồn | Vui | Trầm ngâm | Đau đớn tột cùng |
| Ghê tởm | Tin cậy | Chán ngán | Ghê tởm cực độ |
| Giận | Sợ | Bực mình | Thịnh nộ |
| Mong đợi | Ngạc nhiên | Quan tâm | Cảnh giác cao độ |
(Bảng dịch theo ý; tên tiếng Việt của các mức chưa có bản chuẩn thống nhất.)
Ba ý tưởng làm bánh xe này sống lâu:
- Cường độ: mỗi cảm xúc có nhiều nấc. Bực mình, giận, thịnh nộ là cùng một họ ở ba mức. Điều này rất hữu ích khi dạy trẻ: "con đang hơi bực hay đang giận lắm?"
- Đối lập: vui đối với buồn, sợ đối với giận, tin cậy đối với ghê tởm. Hai cảm xúc đối nhau khó cùng mạnh một lúc.
- Pha trộn: hai cảm xúc gốc cạnh nhau tạo thành cảm xúc phức hợp. Plutchik gợi ý vui cộng tin cậy thành yêu thương, sợ cộng ngạc nhiên thành kinh sợ choáng ngợp, buồn cộng ghê tởm thành hối hận, ghê tởm cộng giận thành khinh bỉ, mong đợi cộng vui thành lạc quan.
Cần nói rõ: bánh xe Plutchik là một mô hình lý thuyết và công cụ minh hoạ, không phải kết quả đo đạc cho thấy cảm xúc pha màu đúng như thế. Cách chọn "tin cậy" làm cảm xúc gốc hay công thức "vui + tin cậy = yêu" đều bị phê bình là tuỳ tiện. Nhưng như một tấm bản đồ để gọi tên, nó vẫn rất được việc.
27 nhóm cảm xúc của Cowen và Keltner
Năm 2017, Alan Cowen và Dacher Keltner ở Đại học California, Berkeley công bố trên tạp chí PNAS một nghiên cứu có cách làm khác hẳn. Thay vì bắt đầu từ lý thuyết, họ cho hơn 800 người xem hơn 2.000 đoạn phim ngắn — cảnh em bé, cảnh thiên nhiên, cảnh tai nạn, cảnh hài, cảnh ăn uống — rồi báo lại cảm xúc của mình bằng nhiều cách: chọn từ trong danh sách, tự gõ tự do, chấm điểm theo các chiều như dễ chịu hay khó chịu.
Phân tích thống kê cho thấy cần khoảng 27 nhóm để mô tả đáng tin cậy những gì người xem trải qua. Danh sách gồm: ngưỡng mộ, trìu mến, rung động thẩm mỹ, thích thú buồn cười, giận, lo âu, kinh ngạc choáng ngợp (awe), ngượng ngùng khó xử, chán, bình yên, bối rối khó hiểu, thèm muốn, ghê tởm, đau lòng thay người khác, say mê cuốn hút, phấn khích, sợ, rùng rợn, hứng thú, vui, hoài niệm, nhẹ nhõm, lãng mạn, buồn, thoả mãn, ham muốn tình dục và ngạc nhiên.
Phát hiện quan trọng hơn con số là ranh giới mờ. Các nhóm cảm xúc không tách thành ô riêng mà chuyển dần sang nhau như các dải màu: có những đoạn phim nằm giữa "kinh ngạc" và "rung động thẩm mỹ", giữa "sợ" và "rùng rợn". Nhóm nghiên cứu còn dựng một bản đồ tương tác trên mạng để người xem tự lần theo những dải chuyển tiếp này.
Giới hạn cũng cần nói: kết quả phụ thuộc vào bộ phim được chọn và người tham gia chủ yếu ở Mỹ. Đổi bộ kích thích, đổi văn hoá, con số có thể khác. Các nghiên cứu sau của Cowen và cộng sự mở rộng sang âm nhạc, giọng nói và nét mặt ở nhiều nước, mỗi lần ra một số nhóm khác nhau.
Vì sao các con số chênh nhau nhiều thế
Từ 6 lên 8, lên 27, có người liệt kê hàng trăm — sự chênh lệch không phải vì ai đó sai, mà vì mỗi người trả lời một câu hỏi khác nhau.
- Cảm xúc nào có nét mặt riêng? Câu hỏi này cho ra danh sách ngắn kiểu Ekman.
- Cảm xúc nào là "gốc" để phối ra cái khác? Câu hỏi này cho ra mô hình kiểu Plutchik.
- Người ta phân biệt được bao nhiêu trải nghiệm khác nhau? Câu hỏi này cho ra con số lớn kiểu Cowen và Keltner.
- Ngôn ngữ có bao nhiêu từ cho cảm xúc? Câu hỏi này cho ra danh sách dài nhất. Nhà sử học Tiffany Watt Smith trong The Book of Human Emotions (2015) gom 154 cảm xúc từ nhiều nền văn hoá.
Có một trường phái còn từ chối đếm: các nhà tâm lý học theo hướng kiến tạo như Lisa Feldman Barrett cho rằng cảm xúc không phải những "loài" có sẵn để kiểm kê, mà là những khái niệm do não và văn hoá dựng lên, nên số lượng phụ thuộc vào vốn khái niệm của mỗi người. Cuộc tranh luận này được bàn riêng trong bài kế tiếp của danh mục.
Tiếng Việt và những cảm xúc khó dịch
Bất kỳ ai từng dịch thơ hay phim đều biết có những cảm xúc tiếng Việt diễn tả rất trúng mà tiếng Anh phải vòng vo, và ngược lại.
- Tủi thân: vừa buồn, vừa thấy mình bị đối xử không xứng, vừa mong được ai đó để ý. Không có một từ tiếng Anh nào gói trọn.
- Thương: rộng hơn "love", có cả xót, quý, muốn che chở. Người Việt nói "thương cha mẹ", "thương con mèo", "thương người nghèo" với cùng một chữ.
- Ngại: vừa e dè, vừa sợ làm phiền, vừa giữ ý.
- Bồi hồi, nao nao, bâng khuâng: những từ láy chỉ trạng thái nhẹ, lẫn lộn, khó gán vào một ô trên bánh xe nào.
Điều này không chứng minh người Việt "có nhiều cảm xúc hơn" hay "khác loài". Nó cho thấy mỗi ngôn ngữ cắt dải cảm xúc ở những chỗ khác nhau. Chính những chỗ không khớp này là lý do các nhà nghiên cứu thận trọng khi đem danh sách tiếng Anh đi đo ở nơi khác.
Góc nhìn hôm nay: dùng các bảng phân loại thế nào cho có ích
Không cần chọn phe. Mỗi bản đồ có một việc của nó:
- Với trẻ nhỏ (4–7 tuổi): bắt đầu với vài cảm xúc lớn — vui, buồn, giận, sợ — rồi thêm dần. Danh sách ngắn kiểu Ekman hợp ở giai đoạn này.
- Với trẻ lớn và tuổi mới lớn: bánh xe Plutchik giúp nói về mức độ ("hơi bực" khác "giận điên") và pha trộn ("vừa mừng vừa lo"). Đây là lúc vốn từ cảm xúc cần nở ra.
- Với người lớn: thử lấy danh sách 27 nhóm của Cowen và Keltner, đánh dấu những cảm xúc mình đã gặp trong tuần qua. Nhiều người ngạc nhiên vì mình chỉ quen gọi tên ba bốn thứ, trong khi đã trải qua cả "đau lòng thay người khác", "bình yên" hay "hoài niệm".
Việc làm ngay được: tối nay, khi con hoặc người thân kể chuyện trong ngày, thay vì hỏi "vui không?", thử hỏi "chuyện đó làm con thấy thế nào — vui, ngượng, hay vừa vui vừa lo?". Đưa ra hai ba lựa chọn cụ thể giúp người nghe tìm được chữ đúng dễ hơn nhiều so với câu hỏi trống.
Câu hỏi thường gặp
Con người có bao nhiêu cảm xúc?
Chưa có con số được thống nhất. Paul Ekman đề xuất 6 cảm xúc cơ bản, Robert Plutchik dùng 8 cảm xúc gốc, còn nghiên cứu của Cowen và Keltner năm 2017 tìm ra 27 nhóm. Con số khác nhau vì mỗi nhà khoa học đặt câu hỏi và dùng cách đo khác nhau.
Bánh xe cảm xúc Plutchik gồm những gì?
Bánh xe có tám cảm xúc gốc xếp thành bốn cặp đối lập: vui – buồn, tin cậy – ghê tởm, sợ – giận, ngạc nhiên – mong đợi. Mỗi cảm xúc có ba mức cường độ, và hai cảm xúc cạnh nhau phối thành cảm xúc phức hợp như lạc quan hay khinh bỉ. Đây là mô hình minh hoạ, không phải định luật đo được.
27 cảm xúc của Cowen và Keltner là gì?
Đó là 27 nhóm cảm xúc rút ra từ việc hơn 800 người xem hơn 2.000 đoạn phim ngắn, công bố trên PNAS năm 2017. Danh sách gồm cả những cảm xúc ít được nhắc như hoài niệm, bình yên, rung động thẩm mỹ, đau lòng thay người khác. Điểm chính là các nhóm chuyển dần sang nhau chứ không có ranh giới cứng.
Thất tình lục dục là gì?
Thất tình là bảy thứ tình theo thiên Lễ vận của sách Lễ ký: hỷ, nộ, ai, cụ, ái, ố, dục — mừng, giận, buồn, sợ, yêu, ghét, muốn. Lục dục là sáu thứ ham muốn, thường được giảng theo sáu giác quan trong Phật giáo. Đây là cách phân loại của triết học cổ, không phải kết quả nghiên cứu khoa học.
Biết nhiều tên cảm xúc có ích gì?
Phân biệt được cảm xúc của mình ở mức chi tiết, ví dụ tách "thất vọng" khỏi "bực", giúp ta biết chuyện gì đang thật sự làm mình khó chịu và chọn cách xử lý hợp hơn. Các nghiên cứu về độ tinh tế cảm xúc gợi ý mối liên hệ này. Với trẻ em, vốn từ cảm xúc giúp các con nói ra thay vì chỉ khóc hay gắt.