EQ đo được, nhưng chỉ ở mức tương đối và tuỳ cách hiểu EQ là gì. Giới nghiên cứu dùng hai loại công cụ chính: bài làm có đáp án như MSCEIT, và bảng tự đánh giá như EQ-i hay TEIQue. Còn các trắc nghiệm EQ trôi nổi trên mạng thì chủ yếu để giải trí và tự suy ngẫm, không phải công cụ chẩn đoán hay xếp loại con người.
Vì sao đo EQ khó hơn đo IQ
Bài kiểm tra trí tuệ thông thường có lợi thế lớn: câu hỏi có đáp án rõ. Dãy số tiếp theo là bao nhiêu, hình nào khớp với hình nào — đúng là đúng, sai là sai.
Cảm xúc thì khác. Thấy đồng nghiệp bị sếp phê bình trước cả phòng, nên đến hỏi han ngay hay để họ yên một lúc? Câu trả lời "đúng" phụ thuộc vào người đó, mối quan hệ, văn hoá công ty, thậm chí văn hoá cả nước. Một người Việt có thể thấy kéo đồng nghiệp ra quán nước nói chuyện là tử tế; ở nơi khác, việc đó có thể bị coi là xen vào chuyện riêng.
Vì thế, mỗi cách đo EQ đều phải trả lời câu hỏi: lấy gì làm chuẩn "đúng"? Và cách trả lời câu hỏi đó chia các công cụ thành hai nhánh lớn.
MSCEIT: đo EQ như đo một năng lực
Bài đo nổi tiếng nhất theo mô hình năng lực là MSCEIT (Mayer–Salovey–Caruso Emotional Intelligence Test), do John Mayer, Peter Salovey và David Caruso phát triển, bản 2.0 công bố đầu thập niên 2000. Người làm bài không tự chấm mình, mà phải giải các nhiệm vụ.
Bài được thiết kế bám theo bốn nhánh của trí tuệ cảm xúc, mỗi nhánh hai dạng câu hỏi:
| Nhánh | Dạng nhiệm vụ (mô tả chung) |
|---|---|
| Nhận biết cảm xúc | Nhìn ảnh khuôn mặt, ảnh phong cảnh hay tranh, đánh giá mức độ từng cảm xúc thể hiện trong đó |
| Dùng cảm xúc | Chọn tâm trạng nào giúp ích cho một việc cụ thể; so sánh cảm xúc với cảm giác cơ thể |
| Hiểu cảm xúc | Cảm xúc biến đổi thế nào theo thời gian; cảm xúc phức hợp ghép từ những cảm xúc nào |
| Quản lý cảm xúc | Đọc tình huống rồi đánh giá cách xử lý nào hiệu quả cho mình và cho mối quan hệ |
Chấm "đúng" theo ai?
MSCEIT dùng hai cách chấm: theo đồng thuận (câu trả lời của bạn khớp với đa số người trong mẫu chuẩn đến đâu) và theo chuyên gia (khớp với nhóm các nhà nghiên cứu cảm xúc đến đâu). Các tác giả báo cáo rằng hai cách chấm cho kết quả khá gần nhau.
Giới phê bình thì chỉ ra rằng chấm theo đồng thuận nghĩa là "trả lời giống số đông" được coi là giỏi. Một người nhạy bén khác thường, thấy điều đám đông không thấy, có thể bị chấm thấp. Ngoài ra, phần quản lý cảm xúc đo việc bạn biết cách xử lý nào tốt, chứ không đo bạn có làm được như vậy khi đang tức điên hay không. Biết và làm là hai chuyện, ai từng hứa với mình "lần sau sẽ bình tĩnh với con" đều hiểu.
MSCEIT là công cụ có bản quyền, tính phí, thường do người được đào tạo tổ chức. Nó chủ yếu dùng trong nghiên cứu và một số chương trình phát triển nhân sự.
Bảng tự đánh giá: EQ-i, TEIQue và những bảng khác
Nhánh thứ hai hỏi thẳng người làm bài về bản thân, kiểu "Tôi dễ dàng nhận ra cảm xúc của mình" với các mức từ hoàn toàn không đồng ý đến hoàn toàn đồng ý.
- EQ-i của Reuven Bar-On, theo mô hình hỗn hợp, được dùng nhiều trong doanh nghiệp (bản sau là EQ-i 2.0).
- TEIQue của Konstantinos Petrides, đo trí tuệ cảm xúc dạng nét tính cách, có bản đầy đủ và bản rút gọn.
- Thang tự đánh giá của Schutte (1998), ngắn, hay xuất hiện trong nghiên cứu sinh viên.
Ưu điểm của bảng tự đánh giá là nhanh, rẻ, dễ dịch và dễ dùng cho số đông. Nhược điểm cũng rõ:
- Tự tô đẹp: khi làm bài để xin việc, ai cũng muốn mình "rất hiểu người khác".
- Tự hiểu sai: người kém nhận ra cảm xúc lại thường không biết mình kém — đúng cái năng lực cần đo.
- Trùng với tính cách: nhiều nghiên cứu cho thấy điểm các bảng này tương quan khá mạnh với các nét tính cách như ổn định cảm xúc, hướng ngoại, dễ chịu. Câu hỏi đặt ra: chúng có đo được gì mới ngoài tính cách không.
Hai loại điểm không nói cùng một chuyện
Một phát hiện quan trọng mà người đọc phổ thông ít biết: điểm EQ đo bằng bài năng lực và điểm EQ tự đánh giá chỉ tương quan ở mức thấp với nhau. Nói nôm na, người tự thấy mình rất hiểu cảm xúc chưa chắc làm tốt bài nhận diện cảm xúc, và ngược lại.
Vì thế, khi đọc một nghiên cứu hay một bài báo nói "EQ cao giúp…", câu đầu tiên nên hỏi là: họ đo EQ bằng gì? Kết luận về bài năng lực không tự động áp được cho bảng tự đánh giá.
| Bài năng lực (MSCEIT) | Bảng tự đánh giá (EQ-i, TEIQue…) | |
|---|---|---|
| Đo cái gì | Bạn làm được đến đâu | Bạn nghĩ mình thế nào |
| Thời gian | Dài, cần người tổ chức | Ngắn, tự làm được |
| Dễ giả không | Khó hơn | Dễ, nhất là khi có lợi ích kèm theo |
| Trùng tính cách | Ít hơn | Nhiều |
| Hợp với | Nghiên cứu, đánh giá chuyên sâu | Tự suy ngẫm, khảo sát số đông, gợi mở trao đổi |
Trắc nghiệm EQ trên mạng: nên hiểu thế nào
Gõ "test EQ" là ra hàng loạt bài trắc nghiệm vài chục câu, làm xong có ngay con số kèm lời nhận xét. Vài điều nên biết trước khi tin con số đó:
- Phần lớn không công bố đã được kiểm định thế nào, trên ai, độ tin cậy bao nhiêu.
- Nhiều bài dịch hoặc chế lại từ bảng gốc, đổi câu chữ nhưng giữ cách chấm cũ, nên điểm không còn ý nghĩa như bản gốc.
- Thang điểm kiểu "EQ 120, trên trung bình" bắt chước cách báo IQ nhưng thường không có mẫu chuẩn nào phía sau.
- Kết quả dao động theo tâm trạng lúc làm: làm lúc vừa cãi nhau xong khác hẳn làm lúc đang thư thái.
Không có trắc nghiệm EQ nào là công cụ chẩn đoán. Một điểm thấp không có nghĩa bạn "có vấn đề", một điểm cao không có nghĩa bạn hiểu người. Nếu thấy mình gặp khó khăn kéo dài trong cảm xúc hay các mối quan hệ, người nên gặp là chuyên gia tâm lý, không phải thêm một bài test.
Với trẻ em thì sao?
Có phiên bản đo dành cho thanh thiếu niên trong nghiên cứu. Nhưng với con cái trong nhà, cha mẹ không nên cho con làm test EQ rồi đọc điểm cho con nghe hay so với anh chị em, bạn bè. Một con số dán lên trẻ dễ biến thành cái nhãn ("con EQ thấp"), mà nhãn thì dính lâu hơn mọi bài học. Quan sát con trong đời thường — con gọi tên được cảm xúc không, dỗ được bạn không, bình lại sau cơn giận mất bao lâu — hữu ích hơn nhiều.
Ở công sở: dùng điểm EQ cho đúng chỗ
Một số công ty đưa trắc nghiệm EQ vào tuyển dụng hay đánh giá nhân viên. Điều này nên làm thận trọng. Bảng tự đánh giá rất dễ bị trả lời theo kiểu "nhà tuyển dụng muốn nghe gì", và nếu điểm dùng để quyết định ai được nhận, ai bị loại thì sai số trở thành bất công.
Dùng hợp lý hơn là trong các buổi phát triển kỹ năng: mỗi người làm, đọc kết quả như một tấm gương gợi chuyện, rồi bàn với người hướng dẫn hay đồng nghiệp tin cậy xem mình hay vấp ở tình huống nào. Đánh giá 360 độ — đồng nghiệp, cấp dưới, cấp trên cùng nhận xét — bù được phần nào điểm mù của tự đánh giá.
Góc nhìn hôm nay: tự đo mình theo cách khác
Thay vì tìm thêm một bài test, có thể tự quan sát trong một tuần bằng mấy câu hỏi đơn giản, mỗi tối trả lời nhanh:
- Hôm nay có lúc nào mình nhận ra cảm xúc của mình sau khi đã lỡ lời, lỡ việc không?
- Mình gọi được tên cảm xúc chính xác đến đâu — chỉ "bực" hay phân biệt được "hụt hẫng", "bị coi thường", "mệt"?
- Có ai trong nhà mình đoán sai cảm xúc hôm nay không? Mình đoán dựa vào đâu?
- Khi khó chịu, mình đã dùng cách nào để bình lại, và cách đó có ổn không?
Sau một tuần, đọc lại sẽ thấy mình hay vấp ở nhánh nào. Đó là thông tin có ích hơn một con số EQ.
Một việc làm ngay: nhờ một người thân tin cậy trả lời một câu: "Khi mình khó chịu, mình thường biểu hiện ra sao mà người khác thấy?" Câu trả lời thường bất ngờ, và đó là phần bảng tự đánh giá không bao giờ đo được.
Câu hỏi thường gặp
EQ có đo được không?
Có, nhưng chỉ tương đối. Giới nghiên cứu đo bằng bài năng lực như MSCEIT hoặc bảng tự đánh giá như EQ-i, TEIQue. Mỗi loại đo một khía cạnh khác nhau và đều có giới hạn, không cho ra con số tuyệt đối như cân nặng.
MSCEIT là gì?
MSCEIT là bài đo trí tuệ cảm xúc theo mô hình năng lực do Mayer, Salovey và Caruso phát triển. Người làm phải giải nhiệm vụ như đọc cảm xúc trên khuôn mặt, đánh giá cách xử lý tình huống, thay vì tự chấm mình.
Trắc nghiệm EQ trên mạng có chính xác không?
Phần lớn không được kiểm định công khai và kết quả dao động theo tâm trạng lúc làm. Có thể dùng để tự suy ngẫm, nhưng không nên coi là đánh giá chính xác hay căn cứ để kết luận về bản thân hay người khác.
Có nên cho con làm test EQ không?
Không nên đọc điểm cho con hay so sánh con với người khác, vì con số dễ thành cái nhãn. Quan sát cách con gọi tên cảm xúc, cách con dỗ bạn hay bình lại sau cơn giận trong đời thường hữu ích hơn.
Vì sao điểm EQ tự đánh giá và điểm bài năng lực khác nhau?
Vì chúng đo hai thứ khác nhau: một bên là bạn nghĩ mình thế nào, một bên là bạn làm được đến đâu. Nghiên cứu cho thấy hai loại điểm chỉ tương quan thấp, nên kết luận của loại này không áp thẳng cho loại kia.
