Trí tuệ cảm xúc (EQ) là gì: từ Salovey – Mayer đến Daniel Goleman

Trí tuệ cảm xúc (EQ) là khả năng nhận ra, hiểu, dùng và điều chỉnh cảm xúc của mình và của người khác. Khái niệm này do hai nhà tâm lý học Peter Salovey và John Mayer đặt nền năm 1990, rồi trở nên nổi tiếng toàn cầu nhờ cuốn sách của nhà báo khoa học Daniel Goleman năm 1995. Hai cách hiểu ấy khác nhau khá xa, và phần lớn sự lộn xộn quanh chữ "EQ" bắt đầu từ chỗ người ta trộn chúng làm một.

Định nghĩa ngắn: trí tuệ cảm xúc là gì

Trong bài báo đầu tiên đăng trên tạp chí Imagination, Cognition and Personality năm 1990, Salovey và Mayer mô tả trí tuệ cảm xúc là một dạng trí tuệ: năng lực theo dõi cảm xúc của mình và của người khác, phân biệt chúng, rồi dùng thông tin ấy để định hướng suy nghĩ và hành động.

Chữ quan trọng ở đây là năng lực. Hai ông không nói về tính tốt, sự hiền lành hay khả năng "khéo ăn khéo nói". Họ nói về một thứ giống trí tuệ thông thường: có người giỏi, có người kém, và có thể đo bằng bài làm có đáp án đúng sai.

Ví dụ đời thường: bữa cơm tối, chị Hoa thấy chồng ăn nhanh, ít nói, đặt đũa hơi mạnh. Người có trí tuệ cảm xúc cao không chỉ nhận ra "anh ấy đang khó chịu", mà còn đoán được khó chịu kiểu gì (mệt, bực việc cơ quan, hay giận chuyện trong nhà), biết lúc này nên hỏi hay nên để yên, và biết cơn khó chịu ấy có thể lan sang chính mình nếu không để ý.

Trước năm 1990: ý tưởng đã có từ lâu

Salovey và Mayer không nghĩ ra mọi thứ từ con số không. Từ năm 1920, nhà tâm lý học Edward Thorndike đã bàn về "trí tuệ xã hội" — khả năng hiểu và cư xử khéo với người khác. Năm 1983, Howard Gardner trong cuốn Frames of Mind đề xuất thuyết đa trí tuệ, trong đó có trí tuệ nội tâm (hiểu mình) và trí tuệ liên cá nhân (hiểu người).

Điểm mới của Salovey và Mayer là tách riêng phần cảm xúc, coi cảm xúc là thông tin có thể xử lý giỏi hay dở, chứ không phải thứ nhiễu làm hỏng lý trí. Quan điểm này đi ngược một thói quen rất lâu đời, cả ở phương Tây lẫn phương Đông, là coi cảm xúc như kẻ thù của suy xét sáng suốt.

Mô hình bốn nhánh của Mayer và Salovey

Năm 1997, Mayer và Salovey chỉnh lại định nghĩa thành mô hình bốn nhánh, xếp từ cơ bản đến phức tạp. Đây vẫn là khung được giới nghiên cứu dùng nhiều nhất khi nói về trí tuệ cảm xúc theo nghĩa năng lực.

Hai nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng nhánh 4 không có nghĩa là "luôn giữ bình tĩnh". Quản lý tốt là để cảm xúc đến và đi khi có ích, giảm khi nó gây hại, chứ không phải đè bẹp mọi cảm xúc khó chịu.

Daniel Goleman và cơn sốt EQ

Năm 1995, Daniel Goleman — khi ấy viết mảng khoa học hành vi cho báo The New York Times — xuất bản Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. Sách bán rất chạy, được dịch ra nhiều thứ tiếng, và đưa chữ "EQ" vào đời sống thường ngày, từ phòng họp đến phụ huynh trước cổng trường.

Goleman chia trí tuệ cảm xúc thành năm miền: tự nhận thức, tự điều chỉnh, tự tạo động lực, đồng cảm và kỹ năng xã hội. Trong các sách sau về nơi làm việc, ông mở rộng thành một danh sách dài các "năng lực cảm xúc" như tinh thần lạc quan, khả năng thích nghi, sức ảnh hưởng, tinh thần đồng đội.

Đây chính là chỗ hai cách hiểu tách nhau. Danh sách của Goleman gom cả năng lực lẫn nét tính cách, động lực và kỹ năng làm việc. Giới nghiên cứu gọi đây là mô hình hỗn hợp, để phân biệt với mô hình năng lực của Salovey – Mayer. Mayer và cộng sự từng viết rằng khi định nghĩa phình ra đến mức bao trùm gần như mọi phẩm chất tốt, khái niệm ấy khó còn nghĩa riêng.

Còn chữ viết tắt "EQ" (đặt cạnh IQ) thì không do Salovey hay Mayer dùng. Nó phổ biến nhờ báo chí thời đó và nhờ bảng đo EQ-i của nhà tâm lý học Reuven Bar-On, một mô hình hỗn hợp khác.

So sánh hai mô hình

Ngoài hai nhóm trên, nhà tâm lý học Konstantinos Petrides đề xuất khái niệm "trí tuệ cảm xúc dạng nét tính cách" (trait EI): coi EQ là cách một người tự nhìn nhận về đời sống cảm xúc của mình, đo bằng tự đánh giá, và thừa nhận thẳng rằng nó thuộc mảng tính cách chứ không phải trí tuệ. Cách gọi này giúp giới khoa học bớt cãi nhau vì nói rõ mình đang đo cái gì.

Những hiểu lầm phổ biến về EQ

"EQ cao là người dễ chịu, hiền lành"

Không hẳn. Người hiểu cảm xúc giỏi có thể dùng hiểu biết ấy để nói lời khó nghe đúng lúc, từ chối khéo, hay giữ ranh giới. Ngược lại, một người lúc nào cũng nhường nhịn có thể đang né mọi va chạm vì không chịu nổi cảm giác người khác phật lòng.

"EQ cao thì không bao giờ nổi nóng"

Trí tuệ cảm xúc không xoá cảm xúc. Người EQ cao vẫn buồn, vẫn giận, vẫn sợ. Khác biệt nằm ở chỗ họ nhận ra sớm hơn, hiểu rõ hơn mình đang cảm thấy gì, và có nhiều cách đáp lại hơn.

"EQ quyết định 80% thành công"

Câu này lan rất rộng nhưng không có nghiên cứu nào đo ra con số như vậy. Bài "EQ quan trọng hơn IQ" trong cùng danh mục bàn kỹ bằng chứng thật.

"EQ là thứ bẩm sinh, không đổi được"

Một phần khác biệt có thể đến từ khí chất và môi trường lớn lên, nhưng nhiều thành tố như vốn từ gọi tên cảm xúc hay cách điều tiết đều học được. Các chương trình học tập cảm xúc – xã hội ở trường được xây dựng dựa trên giả định đó.

Góc nhìn hôm nay: dùng khái niệm EQ cho có ích

Sau hơn ba mươi năm, giới nghiên cứu khá đồng thuận ở mấy điểm: hiểu và điều chỉnh cảm xúc là kỹ năng có thật, có ích cho các mối quan hệ và công việc; nhưng nó không phải chìa khoá vạn năng, và không nên quy mọi thành bại về một con số.

Với người đọc phổ thông, cách dùng khái niệm EQ hữu ích nhất là chia nhỏ theo bốn nhánh rồi tự hỏi mình yếu ở đâu:

• Nhận biết: trong ngày, mình có nhận ra mình đang khó chịu trước khi lỡ lời không?
• Dùng: mình có hay làm việc cần tỉnh táo lúc đang bực không?
• Hiểu: khi con hay vợ/chồng cáu, mình có đoán được điều gì nằm bên dưới không?
• Quản lý: mình có vài cách để bình lại, hay chỉ có một cách là im lặng chịu đựng?

Một việc làm ngay: tối nay, nhớ lại một khoảnh khắc trong ngày bạn thấy khó chịu. Viết ra ba dòng: lúc đó cơ thể mình thế nào, mình gọi cảm xúc đó là gì, và điều gì đã khơi nó lên. Bài tập nhỏ này đụng đúng nhánh 1 và 3 — hai nhánh làm nền cho mọi thứ còn lại.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Emotional Intelligence (Goleman, 1995) để thấy vì sao khái niệm này lan nhanh, rồi đọc tiếp các bài tổng quan của Mayer, Salovey và Caruso để thấy giới khoa học thận trọng hơn ở đâu.