Bản đồ cảm xúc trên cơ thể là kết quả nghiên cứu của Lauri Nummenmaa và cộng sự (Phần Lan, công bố trên PNAS năm 2014): khoảng 700 người tô màu lên hình người nơi họ cảm thấy cơ thể "bật lên" hay "tắt đi" khi trải qua từng cảm xúc. Giận và sợ dồn lên ngực và đầu, vui lan khắp người, buồn làm tay chân như rỗng đi. Những cảm nhận như nóng mặt, thắt ngực, nặng bụng không phải hình ảnh văn chương mà là cách cơ thể tham gia vào cảm xúc — dù chúng không đủ để "đọc" chính xác ta đang có cảm xúc gì.
Tiếng Việt đã vẽ bản đồ này từ lâu
Trước khi có máy đo, tiếng Việt đã đặt cảm xúc vào cơ thể một cách rất cụ thể:
- Đầu và mặt: nóng mặt, sôi máu, đỏ mặt tía tai, mặt cắt không còn giọt máu, lạnh gáy.
- Ngực và tim: tức ngực, nghẹn lời, thắt tim, đứng tim, tim đập thình thịch.
- Bụng, ruột, gan: nóng ruột, sốt ruột, đứt ruột, mát ruột, bầm gan tím ruột, nẫu ruột.
- Toàn thân: sởn gai ốc, rụng rời chân tay, mềm nhũn, lâng lâng.
- Lòng: đau lòng, mát lòng, nao lòng, chạnh lòng — "lòng" vừa là ruột gan vừa là nơi chứa tình cảm.
Nhiều ngôn ngữ khác cũng làm như vậy: tiếng Anh nói "butterflies in the stomach" (bướm trong bụng) cho hồi hộp, "heartbroken" (tan nát tim) cho đau khổ. Sự trùng hợp giữa các ngôn ngữ là một gợi ý rằng những cảm nhận này phản ánh điều gì đó có thật trong cơ thể.
Nghiên cứu "bản đồ cơ thể của cảm xúc"
Nhóm của Lauri Nummenmaa, Enrico Glerean, Riitta Hari và Jari Hietanen làm một việc tưởng như đơn giản. Họ khơi gợi cảm xúc ở người tham gia bằng từ ngữ, câu chuyện, đoạn phim hoặc nét mặt, rồi đưa hai hình người trống. Trên hình thứ nhất, người tham gia tô những vùng họ cảm thấy hoạt động mạnh lên; trên hình thứ hai, tô những vùng thấy yếu đi. Người tham gia đến từ Phần Lan, Thuỵ Điển và Đài Loan.
Gộp dữ liệu lại, mỗi cảm xúc cho ra một tấm bản đồ khá đặc trưng:
| Cảm xúc | Vùng thấy "bật lên" | Vùng thấy "tắt đi" | Cách nói tiếng Việt gần nhất |
|---|---|---|---|
| Giận | Đầu, ngực, hai cánh tay và bàn tay | Ít | Nóng mặt, sôi máu, ngứa tay |
| Sợ | Ngực, đầu | Chân tay một phần | Thắt tim, rụng rời chân tay |
| Ghê tởm | Cổ họng, vùng miệng, bụng trên | Ít | Lợm giọng, buồn nôn |
| Vui | Gần như toàn thân | Không đáng kể | Lâng lâng, nhẹ cả người |
| Buồn | Ngực, quanh mắt | Tay chân | Nặng lòng, rã rời |
| Yêu thương | Đầu, ngực, bụng, tay | Ít | Ấm lòng, rạo rực |
| Xấu hổ | Mặt, má | Một phần thân dưới | Nóng bừng mặt, muốn độn thổ |
(Bảng mô tả theo hướng chung của hình kết quả; tên tiếng Việt là cách nói gần đúng, không phải nhãn của nghiên cứu.)
Năm 2018, nhóm này mở rộng nghiên cứu ra hơn một trăm loại cảm nhận — từ cảm xúc đến cảm giác cơ thể như đói, mệt, và trạng thái suy nghĩ như nhớ, tập trung — cũng trên PNAS. Họ thấy các cảm nhận này xếp thành từng cụm theo mức độ "cơ thể" và "tinh thần".
Cần đọc kết quả này cho đúng. Đây là bản đồ người ta tự cảm thấy và tô lên giấy, không phải đo nhiệt độ hay lưu lượng máu thật. Nó cho thấy người ở ba nước có hình dung khá giống nhau về nơi cảm xúc "ở" trong cơ thể. Nhưng hình dung ấy có thể một phần do ngôn ngữ và văn hoá dạy — ai lớn lên với câu "nóng mặt" thì dễ tô màu lên mặt khi giận. Các nhà nghiên cứu cũng không khẳng định có thể nhìn cơ thể mà đoán ra cảm xúc.
Cảm nhận nội tạng: giác quan ít ai để ý
Ngoài năm giác quan quen thuộc, cơ thể còn liên tục gửi lên não tín hiệu từ bên trong: nhịp tim, hơi thở, dạ dày, bàng quang, nhiệt độ, độ căng cơ. Khả năng nhận biết những tín hiệu này gọi là cảm nhận nội tạng (interoception). Thuỳ đảo, nằm sâu trong rãnh bên của não, là vùng then chốt nhận và tổng hợp các tín hiệu đó; nhà thần kinh học A. D. "Bud" Craig đã viết nhiều về vai trò này.
Từ lâu, các phòng thí nghiệm đo khả năng này bằng cách bảo người tham gia đếm nhịp tim của mình mà không bắt mạch, rồi so với máy. Nhóm của Hugo Critchley và Sarah Garfinkel ở Anh đề nghị tách ba mặt khác nhau: độ chính xác đo được, mức người ta tự tin mình cảm nhận tốt, và mức hai cái trên khớp nhau. Phương pháp đếm nhịp tim cũng bị chỉ trích: một số nghiên cứu cho thấy kết quả phụ thuộc nhiều vào việc người ta đoán nhịp tim mình nên là bao nhiêu.
Dù còn tranh luận về cách đo, các nhà nghiên cứu khá đồng ý rằng cảm nhận nội tạng tham gia vào cảm xúc. Theo thuyết kiến tạo của Lisa Feldman Barrett, tín hiệu cơ thể chính là nguyên liệu mà não dùng để dựng nên cảm xúc.
Cơ thể trước hay cảm xúc trước
Năm 1884, William James đề xuất rằng ta không run vì sợ, mà thấy sợ vì cảm nhận mình đang run. Walter Cannon (1927) phản bác: các nội tạng phản ứng quá chậm và quá giống nhau giữa các cảm xúc để tạo ra cảm xúc riêng biệt.
Năm 1962, Stanley Schachter và Jerome Singer đề xuất thuyết hai yếu tố: cơ thể bị kích thích, rồi tâm trí nhìn hoàn cảnh để giải thích "mình đang cảm thấy gì". Thí nghiệm gốc của họ — tiêm adrenaline rồi đặt người tham gia cạnh một diễn viên tỏ ra vui vẻ hoặc bực bội — về sau đã không được lặp lại rõ ràng. Nghiên cứu nổi tiếng "cây cầu Capilano" (Dutton và Aron, 1974), trong đó đàn ông vừa đi qua cây cầu treo chao đảo dễ gọi điện cho người phỏng vấn nữ hơn, thường được dẫn để minh hoạ ý "nhầm nguồn kích thích", nhưng cũng có những lần làm lại cho kết quả không đồng nhất.
Bức tranh hiện nay nằm giữa: tín hiệu cơ thể và cách ta diễn giải hoàn cảnh cùng góp phần, theo cả hai chiều. Cùng một nhịp tim nhanh có thể được trải nghiệm thành hồi hộp, sợ hay phấn khích, tuỳ ta đang ở đâu và đang nghĩ gì.
Khi cảm xúc "nói" bằng cơ thể
Ở nhiều gia đình Việt, trẻ ít khi nói "con lo", mà nói "con đau bụng" vào sáng thứ Hai. Người lớn thì "mệt trong người", "đau đầu", "tức ngực" mà không gọi là căng thẳng. Đây không phải giả vờ: cảm xúc có thể biểu hiện thật bằng triệu chứng cơ thể. Các nghiên cứu xuyên văn hoá cũng ghi nhận ở nhiều nước châu Á, người ta có xu hướng mô tả khó khăn tinh thần qua cơ thể nhiều hơn.
Nhưng có hai điều phải giữ:
- Đừng vội cho rằng "chỉ là tâm lý". Đau bụng có thể do lo âu, cũng có thể do bệnh thật. Đau ngực, khó thở, tim đập bất thường ở người lớn trước hết phải được bác sĩ khám; khi đau ngực dữ dội hoặc khó thở nặng, gọi 115 ngay.
- Đừng tin lời hứa "giải phóng cảm xúc bị kẹt trong cơ thể chữa được bệnh". Không có bằng chứng cho thấy một cảm xúc cụ thể "lưu" ở một cơ quan cụ thể theo kiểu một số tài liệu trên mạng mô tả.
Với trẻ hay than đau bụng, đau đầu mà khám không ra bệnh, đặc biệt nếu kéo dài, kèm sợ đi học hay thay đổi ăn ngủ, nên trao đổi với bác sĩ nhi về khả năng có yếu tố tâm lý, và nếu cần thì gặp chuyên gia tâm lý trẻ em.
Góc nhìn hôm nay: "quét cơ thể" một phút
Một việc làm được ngay, cho cả người lớn lẫn trẻ từ khoảng 7 tuổi: khi thấy khó chịu mà chưa biết gọi tên, đi một lượt từ đầu xuống chân và chỉ ghi nhận:
- Đầu, mặt: có nóng, căng, nhức không?
- Cổ họng, ngực: có nghẹn, nặng, thở nông không?
- Bụng: có thắt, cồn cào, nặng không?
- Tay chân: có run, nắm chặt, rã rời không?
Sau đó mới hỏi: "Cơ thể đang báo điều gì? Mình đang giận, đang lo, hay chỉ đói và mệt?" Với trẻ nhỏ, có thể in một hình người trống và cho con tô màu chỗ "đang thấy lạ" — một phiên bản tại nhà của nghiên cứu Nummenmaa, giúp con nối cảm nhận cơ thể với từ ngữ cảm xúc.
Những ai muốn tìm hiểu sâu có thể xem các bài của nhóm Nummenmaa trên PNAS (2014 và 2018), và chương về cơ thể trong How Emotions Are Made của Lisa Feldman Barrett (2017).
Câu hỏi thường gặp
Bản đồ cảm xúc trên cơ thể là gì?
Đó là kết quả nghiên cứu của Lauri Nummenmaa và cộng sự, công bố trên PNAS năm 2014. Khoảng 700 người ở Phần Lan, Thuỵ Điển và Đài Loan tô lên hình người nơi họ thấy cơ thể hoạt động mạnh lên hay yếu đi khi trải qua từng cảm xúc. Mỗi cảm xúc cho ra một hình mẫu khá riêng.
Vì sao giận thì nóng mặt?
Khi giận, hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt, nhịp tim và huyết áp tăng, máu dồn nhiều hơn lên đầu và mặt, nên nhiều người cảm thấy nóng mặt. Tuy vậy không phải ai giận cũng đỏ hay nóng mặt, và nóng mặt cũng có thể đi cùng xấu hổ.
Vì sao lo lắng hay đau bụng?
Ruột có hệ thần kinh dày đặc và liên lạc hai chiều với não, nên căng thẳng có thể làm thay đổi nhu động và cảm giác ở bụng. Trẻ em hay biểu hiện lo âu bằng đau bụng. Tuy nhiên đau bụng kéo dài vẫn cần được bác sĩ khám để loại trừ bệnh thực thể.
Cảm nhận nội tạng là gì?
Cảm nhận nội tạng (interoception) là khả năng nhận biết tín hiệu bên trong cơ thể như nhịp tim, hơi thở, dạ dày. Thuỳ đảo là vùng não then chốt trong việc này. Nhiều nhà khoa học cho rằng nó là một phần quan trọng của trải nghiệm cảm xúc.
Có thể nhìn cơ thể mà đoán cảm xúc không?
Không chính xác được. Các nghiên cứu tổng hợp chưa tìm thấy một kiểu phản ứng cơ thể riêng nhất quán cho từng cảm xúc. Cùng một nhịp tim nhanh có thể là sợ, hồi hộp hay phấn khích, nên phải đặt vào hoàn cảnh và hỏi người đó.