Ghen tị là cảm giác khó chịu khi người khác có thứ mình muốn mà không có — thành tích, tài sản, may mắn, sự yêu mến. Đố kỵ là ghen tị đã chuyển sang hướng muốn người kia mất đi thứ đó, thậm chí tìm cách hạ họ xuống. Các nhà tâm lý học Hà Lan gọi tên rõ ràng hai kiểu này: ghen tị lành tính thúc ta cố gắng để bằng người, còn ghen tị ác ý thúc ta kéo người xuống bằng mình.
Ghen tị, đố kỵ, ghen: phân biệt trước đã
Tiếng Việt dùng chữ "ghen" cho nhiều cảm xúc khác nhau, nên dễ lẫn. Năm 1993, W. Gerrod Parrott và Richard Smith làm một nghiên cứu nổi tiếng phân biệt envy và jealousy trong tiếng Anh, và cách chia của họ áp dụng khá tốt cho tiếng Việt:
| Ghen tị, đố kỵ (envy) | Ghen (jealousy) | |
|---|---|---|
| Bao nhiêu người | Hai: mình và người có thứ mình muốn | Ba: mình, người mình thương, và người có thể lấy mất |
| Sợ hay muốn | Muốn thứ mình chưa có | Sợ mất thứ mình đang có |
| Cảm giác đi kèm | Thấy mình kém cỏi, thèm muốn, có khi bực bội | Nghi ngờ, lo sợ, bị phản bội |
| Ví dụ | Bạn cùng lớp được học bổng du học | Thấy người yêu nhắn tin thân mật với người khác |
Bài này nói về cột thứ nhất. Ghen trong tình yêu là một chủ đề riêng. Còn cảm giác hả hê khi người mình ghen tị gặp chuyện không may là một cảm xúc khác nữa, liên quan nhưng không giống.
Trong tiếng Việt, "ghen tị" và "ganh tị" thường dùng cho mức nhẹ, đời thường; "đố kỵ" nặng hơn, mang màu sắc thù địch. Tục ngữ có những câu rất trúng: "ghen ăn tức ở", "trâu buộc ghét trâu ăn", "con gà tức nhau tiếng gáy".
Hai kiểu ghen tị: lành tính và ác ý
Tiếng Hà Lan có hai từ riêng cho hai kiểu ghen tị: benijden (nhẹ, không thù địch) và afgunst (có ác ý). Năm 2009, Niels van de Ven, Marcel Zeelenberg và Rik Pieters (Đại học Tilburg) dựa vào sự phân biệt có sẵn trong ngôn ngữ ấy để nghiên cứu, và thấy hai kiểu này khác nhau rõ rệt:
| Ghen tị lành tính | Ghen tị ác ý (đố kỵ) | |
|---|---|---|
| Suy nghĩ | "Mình cũng muốn được như thế" | "Sao nó lại được như thế" |
| Hướng hành động | Kéo mình lên: cố gắng, học hỏi | Kéo người kia xuống: nói xấu, phá, mong họ thất bại |
| Thái độ với người kia | Vẫn quý, có khi muốn lại gần học hỏi | Thấy ghét, muốn tránh hoặc hạ bệ |
| Xảy ra khi | Thấy thành công của người kia là xứng đáng | Thấy thành công của người kia là không xứng đáng |
Dòng cuối là phát hiện quan trọng nhất từ các nghiên cứu tiếp theo của nhóm van de Ven: điều quyết định ghen tị sẽ thành lành tính hay ác ý là ta có cho rằng người kia xứng đáng với thứ họ có hay không. Bạn cùng phòng đỗ cao vì thức khuya ôn bài thì dễ sinh ghen tị lành tính. Đồng nghiệp được ưu ái vì quen biết thì dễ sinh đố kỵ.
Một nghiên cứu khác của van de Ven và cộng sự (2011) còn thấy ghen tị lành tính thúc đẩy người ta cố gắng nhiều hơn cả sự ngưỡng mộ. Nghe ngược đời, nhưng hợp lý: ngưỡng mộ là đứng xa mà nhìn, còn ghen tị lành tính thì có một chút khó chịu thúc ta phải làm gì đó.
Ta ghen tị với ai: người gần chứ không phải người xa
Năm 1954, Leon Festinger đưa ra thuyết so sánh xã hội: con người tự đánh giá mình bằng cách so với người khác, đặc biệt là những người giống mình. Từ đó, Abraham Tesser (1988) phát triển một mô hình giải thích vì sao ghen tị lại "chọn mặt gửi vàng":
- Người càng gần, ghen tị càng mạnh. Ít ai ghen tị với một tỷ phú nước ngoài, nhưng dễ ghen tị với bạn cùng lớp cũ vừa mua nhà.
- Lĩnh vực càng quan trọng với mình, ghen tị càng mạnh. Một người coi trọng chuyện học hành sẽ thấy nhói khi con hàng xóm đỗ trường chuyên, nhưng dửng dưng khi người ấy hát hay.
Hai điều này giải thích vì sao ghen tị hay xảy ra giữa anh chị em, đồng nghiệp, bạn học, chị em dâu — những người cùng xuất phát điểm, cùng lĩnh vực, ngày nào cũng gặp. Đó cũng là những mối quan hệ mà ghen tị gây hại nhiều nhất nếu không được nhận ra.
Mạng xã hội: phòng triển lãm của người khác
Facebook, Instagram, TikTok là nơi người ta đăng phần đẹp nhất của đời mình: chuyến du lịch, bữa tiệc, con đạt giải, nhà mới. Người xem thì so phần thường ngày của mình với phần đẹp nhất của người khác.
Năm 2015, Philippe Verduyn và cộng sự công bố một nghiên cứu kết hợp thí nghiệm và theo dõi hằng ngày, cho thấy việc lướt xem thụ động Facebook (chỉ đọc, không tương tác) đi kèm cảm xúc giảm sút, và ghen tị là một phần quan trọng trong cơ chế đó. Các nghiên cứu về mạng xã hội nói chung cho kết quả không hoàn toàn thống nhất, và mức tác động thường không lớn, nhưng điểm này khá vững: cách dùng quan trọng hơn thời gian dùng. Lướt xem và so sánh thì dễ ghen tị; nhắn tin, trò chuyện thật thì ít hơn.
Vì sao ghen tị khó thừa nhận
Trong bài tổng quan năm 2007 trên Psychological Bulletin, Richard Smith và Sung Hee Kim chỉ ra rằng ghen tị là cảm xúc người ta ít khi chịu nhận nhất. Thừa nhận ghen tị là thừa nhận hai điều khó chịu cùng lúc: mình kém người ta, và mình đang có ý nghĩ không đẹp.
Vì không thừa nhận, ghen tị thường đội lốt:
- Chê bai: "Giàu thế chắc gì đã sạch", "Đỗ thế chứ học thêm tối ngày".
- Giả vờ dửng dưng: không bấm thích, không chúc mừng, đổi chủ đề.
- Phẫn nộ chính nghĩa: "Tôi chỉ thấy không công bằng thôi" — có khi đúng là bất công, có khi là đố kỵ khoác áo công lý.
Nhận ra mình đang ghen tị là bước đầu tiên để biến nó thành loại lành tính.
Góc nhìn hôm nay: biến ghen tị thành câu hỏi
Ghen tị là một thông tin hữu ích nếu biết đọc. Nó chỉ thẳng vào điều mình thật sự muốn. Vài việc làm được ngay:
- Gọi tên nó. "Mình đang ghen tị với chị ấy." Nói thầm thôi cũng được. Gọi tên làm cảm xúc bớt điều khiển mình.
- Hỏi: cụ thể mình muốn gì ở đó? Không phải "muốn được như nó" chung chung, mà là: muốn có thời gian như thế? muốn được công nhận như thế? muốn thu nhập như thế? Câu trả lời thường bất ngờ.
- Hỏi: người ta đã làm gì để có nó? Câu hỏi này đẩy cảm xúc về phía lành tính, vì nó nhìn vào công sức thay vì may mắn.
- Bớt lướt, thêm trò chuyện. Nếu thấy mình thường khó chịu sau khi lướt mạng, thử thay bằng việc nhắn tin trực tiếp cho một người bạn.
- Với con: khi con nói "sao bạn ấy được mà con không được", đừng vội bảo "không được ghen tị". Hỏi con thích điều gì ở bạn, rồi cùng con nghĩ xem con muốn làm gì. Không đem con ra so với "con nhà người ta" — đó là cách nhanh nhất để gieo đố kỵ.
Cuốn The Joy of Pain của Richard Smith (2013) bàn về hả hê và ghen tị dành cho người đọc phổ thông, nếu muốn tìm hiểu sâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ghen tị và đố kỵ khác nhau thế nào?
Ghen tị là khó chịu khi người khác có thứ mình muốn; ở dạng lành tính, nó thúc ta cố gắng để bằng người. Đố kỵ là ghen tị có ác ý: muốn người kia mất thứ họ có, có khi tìm cách hạ họ xuống. Điều quyết định thường là ta thấy thành công của người kia có xứng đáng không.
Ghen tị và ghen khác nhau ra sao?
Ghen tị liên quan đến hai người: mình muốn thứ người kia có. Ghen liên quan đến ba người: mình sợ mất người mình thương vào tay người khác. Đây là phân biệt của Parrott và Smith (1993).
Ghen tị lành tính là gì?
Là kiểu ghen tị khiến ta muốn được như người kia và cố gắng hơn, mà vẫn quý họ. Nó thường xuất hiện khi ta thấy người kia xứng đáng với thành công của họ. Nghiên cứu của van de Ven cho thấy kiểu ghen tị này thúc đẩy nỗ lực còn mạnh hơn ngưỡng mộ.
Vì sao hay ghen tị với người thân, bạn bè?
Theo mô hình của Abraham Tesser, ghen tị mạnh nhất khi người kia gần gũi với mình và thành công trong lĩnh vực mình coi trọng. Người xa lạ hay lĩnh vực mình không quan tâm thì ít gây ghen tị.
Làm sao để bớt ghen tị?
Gọi tên cảm xúc, hỏi xem cụ thể mình muốn gì ở người kia, và nhìn vào công sức họ đã bỏ ra. Bớt lướt mạng xã hội thụ động, tăng trò chuyện thật. Những bước này giúp chuyển ghen tị sang dạng lành tính.
