Áy náy và cắn rứt: khi cảm giác có lỗi giúp sửa sai và khi thành gánh nặng

Áy náy là cảm giác có lỗi nhẹ khi nghĩ mình đã làm thiệt hại, làm phiền hay phụ lòng người khác; cắn rứt là khi cảm giác ấy nặng và dai dẳng, cứ trở lại mãi. Ở mức vừa phải, cảm giác có lỗi là một trong những cảm xúc có ích nhất cho các mối quan hệ: nó thúc ta xin lỗi, sửa sai và cẩn thận hơn lần sau. Nó trở thành gánh nặng khi kéo dài sau khi đã sửa, khi ta tự trách vì những điều nằm ngoài tầm tay, hoặc khi bị người khác dùng như một công cụ để điều khiển mình.

Những chữ người Việt dùng cho cảm giác có lỗi

Tiếng Việt có một dải chữ rất tinh cho cảm xúc này:

Hai chữ dễ nhầm là hối hận và tiếc. Ta có thể tiếc vì mua nhầm một món đồ mà không thấy có lỗi với ai. Cảm giác có lỗi gần như luôn liên quan đến một người khác đã bị ảnh hưởng.

Cảm giác có lỗi cũng thường được đặt cạnh xấu hổ. Ngắn gọn: có lỗi nhắm vào việc mình làm ("mình đã làm sai"), còn xấu hổ nhắm vào con người mình ("mình là kẻ tồi") — và chính vì nhắm vào việc làm, cảm giác có lỗi dễ dẫn tới sửa chữa hơn.

Cảm giác có lỗi sinh ra để giữ quan hệ

Năm 1994, Roy Baumeister, Arlene Stillwell và Todd Heatherton viết một bài tổng quan quan trọng trên Psychological Bulletin với tựa đề "Cảm giác tội lỗi: một cách tiếp cận liên cá nhân". Họ lập luận rằng cảm giác có lỗi chủ yếu không phải chuyện giữa ta với một quy tắc trừu tượng, mà là chuyện giữa ta với những người ta gắn bó.

Từ các câu chuyện người tham gia tự kể, họ thấy:

• Cảm giác có lỗi xuất hiện nhiều nhất trong quan hệ gần: vợ chồng, cha mẹ, con cái, bạn thân — ít hơn hẳn với người lạ.
• Những chuyện gây áy náy nhiều nhất thường không phải tội lớn mà là sao nhãng: không gọi điện, không dành thời gian, quên lời hứa.
• Cảm giác có lỗi thúc người ta làm những việc giữ gìn quan hệ: xin lỗi, bù đắp, thay đổi hành vi.

Nói cách khác, áy náy là cái chuông báo "quan hệ này đang bị mình làm sứt mẻ, sửa đi". Người hoàn toàn không biết áy náy là người khó giữ được quan hệ lâu dài.

Trẻ bắt đầu biết áy náy từ khi nào

Nhà tâm lý học Grazyna Kochanska (Đại học Iowa) nghiên cứu sự hình thành lương tâm ở trẻ nhỏ suốt nhiều năm. Trong một loạt thí nghiệm nổi tiếng, trẻ được đưa một món đồ chơi đã được làm sẵn để hỏng khi trẻ cầm lên. Người lớn ồ lên "ôi, hỏng mất rồi". Từ khoảng hai đến ba tuổi, nhiều trẻ đã tỏ ra bối rối rõ rệt: cúi mặt, tránh nhìn, tìm cách sửa, hoặc vội kể với người lớn.

Các nghiên cứu của Kochanska cũng cho thấy những trẻ có phản ứng áy náy rõ hơn ở tuổi nhỏ thường ít vi phạm quy tắc hơn khi lớn lên. Điều quan trọng với cha mẹ là trẻ học áy náy trong một mối quan hệ ấm áp — không phải qua sự sợ hãi bị phạt.

Ở tuổi tiểu học và tuổi mới lớn, cảm giác có lỗi trở nên phức tạp hơn: trẻ có thể áy náy vì đã không bênh bạn bị bắt nạt, vì điểm kém làm bố mẹ buồn, vì đã nói dối. Đó là dấu hiệu lương tâm đang phát triển, không phải dấu hiệu con yếu đuối.

Khi áy náy thành gánh nặng

Áy náy kéo dài sau khi đã sửa

Cảm giác có lỗi có chức năng thúc ta sửa. Khi đã xin lỗi, đã bù đắp, đã được tha thứ mà vẫn day dứt mãi, nó không còn làm việc của mình nữa. Một số người tự trách nhiều năm vì một câu nói đã được người kia quên từ lâu.

Áy náy vì những điều ngoài tầm tay

Nhiều người Việt đi làm xa, ở nước ngoài, mang một nỗi áy náy thường trực vì không ở gần chăm cha mẹ già. Nhiều người mẹ đi làm áy náy vì gửi con cho ông bà hoặc nhà trẻ. Người sống sót sau tai nạn có khi áy náy vì mình còn sống mà người khác thì không. Ở những trường hợp này, cảm giác có lỗi không chỉ ra một việc sai cụ thể để sửa; nó chỉ ra một giá trị mà ta coi trọng nhưng hoàn cảnh không cho làm trọn.

Bị dùng cảm giác có lỗi để điều khiển

Baumeister và cộng sự cũng chỉ ra mặt tối: cảm giác có lỗi có thể bị dùng như một công cụ gây áp lực. "Mẹ hy sinh cả đời cho con mà con đối xử với mẹ thế à", "Anh mà đi nhậu thì em ốm chẳng ai lo". Những câu nói như vậy, nếu lặp lại thường xuyên, khiến người nghe làm theo không phải vì đồng ý mà vì sợ cảm giác có lỗi — và lâu dần sinh ra oán giận.

Cảm giác có lỗi quá mức có thể là dấu hiệu sức khoẻ

Tự trách quá mức, thấy mình có lỗi về mọi chuyện, kèm buồn bã kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú hơn hai tuần có thể là dấu hiệu của một vấn đề sức khoẻ tâm thần. Khi đó nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, cần tìm trợ giúp ngay; trong trường hợp nguy hiểm gọi 115.

Biến áy náy thành lời xin lỗi tốt

Năm 2016, Roy Lewicki, Beth Polin và Robert Lount công bố nghiên cứu về các thành phần của một lời xin lỗi. Họ thử sáu thành phần: bày tỏ hối tiếc, giải thích chuyện gì đã xảy ra, nhận trách nhiệm, hứa thay đổi, đề nghị sửa chữa, và xin được tha thứ. Hai thành phần được người nghe coi trọng nhất là nhận trách nhiệm và đề nghị sửa chữa. Thành phần ít tác dụng nhất là xin được tha thứ.

Áp vào đời thường:

• "Anh xin lỗi nếu em thấy buồn" — không nhận trách nhiệm, thường làm người kia bực hơn.
• "Anh xin lỗi, anh đã quên lời hứa đón con. Tuần này anh sẽ đón cả ba buổi, em cứ đi làm muộn" — nhận trách nhiệm và đề nghị sửa.

Với trẻ em, thay vì ép con nói "con xin lỗi" thật to, có thể hỏi: "Em bị đau rồi. Con có thể làm gì để em thấy đỡ hơn?" Đó là dạy con phần quan trọng nhất của cảm giác có lỗi: hướng tới người bị ảnh hưởng.

Góc nhìn hôm nay: ba câu hỏi khi thấy áy náy

1. Mình có thật sự làm sai không? Hay mình chỉ đang không làm được mọi điều mình mong? Áy náy vì để mẹ ở quê một mình không có nghĩa là mình đã sai.
2. Có ai bị ảnh hưởng, và mình sửa được gì? Nếu có, làm ngay một việc cụ thể: một cuộc gọi, một lời xin lỗi có nhận trách nhiệm, một sự bù đắp.
3. Mình đã sửa chưa? Nếu đã sửa, cho phép cảm giác ấy lùi đi. Nếu không thể sửa — người đã mất, chuyện đã quá xa — có thể biến nó thành cách sống khác đi từ nay về sau. Tự đối xử với mình tử tế như với một người bạn đang mắc lỗi cũng là một kỹ năng tâm lý học quan tâm nhiều.

Với nỗi áy náy vì ở xa cha mẹ, câu hỏi thứ hai thường có câu trả lời đơn giản hơn ta tưởng: một cuộc gọi video đều đặn mỗi tối Chủ nhật làm được nhiều hơn mười năm day dứt.