Người lớn luyện được đồng cảm, nhưng không phải bằng cách "cố cảm nhiều hơn". Nghiên cứu cho thấy đồng cảm thay đổi được qua luyện tập có hướng dẫn — đặc biệt là luyện lòng trắc ẩn, luyện hỏi và nghe trong nghề y, luyện tò mò về người khác — với hiệu quả ở mức vừa phải chứ không thần kỳ. Một phát hiện quan trọng khác: chỉ riêng việc tin rằng đồng cảm có thể thay đổi đã khiến người ta chịu bỏ công hơn.
Đồng cảm là bẩm sinh hay học được
Cả hai. Nghiên cứu trên trẻ song sinh cho thấy một phần khác biệt về đồng cảm giữa người với người liên quan đến di truyền, phần còn lại liên quan đến môi trường và trải nghiệm. Nhưng "có phần di truyền" không có nghĩa là cố định — chiều cao cũng di truyền mà dinh dưỡng vẫn làm thay đổi.
Nhà tâm lý học Jamil Zaki (Đại học Stanford) đưa ra cách nhìn giúp gỡ rối: đồng cảm không chỉ là thứ "tự xảy ra" mà còn là thứ ta chọn tiến tới hay né tránh. Ta né đồng cảm khi nó tốn sức (đang mệt), khi nó đắt (hiểu ra thì phải giúp), hay khi nó va chạm quyền lợi (hiểu đối thủ thì khó ghét họ). Ta tiến tới khi muốn được quý mến, khi người kia thuộc nhóm mình, khi tin việc hiểu người là đáng giá. Zaki gọi đó là đồng cảm có động cơ, trình bày trong một bài tổng quan năm 2014.
Nếu đồng cảm phụ thuộc vào động cơ, thì thay đổi động cơ cũng làm thay đổi đồng cảm. Đó là chỗ để luyện.
Tin rằng thay đổi được: bước đầu tiên
Năm 2014, Karina Schumann, Jamil Zaki và Carol Dweck công bố một loạt thí nghiệm trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology. Họ thấy người tin rằng đồng cảm có thể rèn được thì chịu bỏ công đồng cảm nhiều hơn trong những tình huống khó — ví dụ chịu nghe một người có quan điểm chính trị khác, hay chịu nán lại với người đang đau khổ — so với người tin rằng "mình sinh ra đã vậy".
Câu "tôi vốn không phải người tình cảm" vì thế không chỉ là một lời tự mô tả. Nó có thể là một cái cớ để không thử.
Các cách luyện và bằng chứng đến đâu
| Cách luyện | Làm gì | Bằng chứng |
|---|---|---|
| Luyện trắc ẩn (thiền từ bi) | Mỗi ngày dành thời gian hướng lời chúc lành tới người thân, người lạ, người khó chịu | Khá tốt. Nhiều thí nghiệm có nhóm đối chứng; hiệu quả vừa phải |
| Khoá đồng cảm cho nhân viên y tế | Tập nhận ra cảm xúc của bệnh nhân qua nét mặt, giọng, hỏi han, phản hồi | Khá tốt ở một số chương trình; đánh giá qua phản hồi của bệnh nhân |
| Chương trình huấn luyện đồng cảm nói chung | Kết hợp giảng, đóng vai, phản hồi | Phân tích gộp năm 2016 (Teding van Berkhout và Malouff) thấy hiệu quả ở mức vừa |
| Đọc văn học hư cấu | Đọc truyện, tiểu thuyết | Chưa chắc. Thí nghiệm nổi tiếng năm 2013 không lặp lại được khi làm lại |
| Tiếp xúc thật với nhóm khác mình | Làm việc chung, sống gần, cùng mục tiêu | Tốt về giảm định kiến (rất nhiều nghiên cứu); tác động riêng lên đồng cảm ít được đo hơn |
Luyện trắc ẩn
Năm 2013, Helen Weng và cộng sự (Đại học Wisconsin–Madison) cho người tham gia nghe hướng dẫn thiền từ bi qua mạng khoảng nửa giờ mỗi ngày trong hai tuần. Nhóm này, khi được đưa vào một tình huống thấy người khác bị đối xử bất công, sẵn sàng bỏ tiền của mình ra để bù cho người bị thiệt nhiều hơn nhóm chỉ học cách nghĩ lại tình huống. Kết quả đăng trên Psychological Science.
Ở Viện Max Planck (Leipzig), nhóm của Tania Singer và Olga Klimecki so sánh luyện "rung theo" nỗi khổ với luyện trắc ẩn. Rung theo làm người tập thấy nặng nề hơn khi xem cảnh đau khổ; luyện trắc ẩn thì ngược lại, làm tăng cảm xúc tích cực và ý muốn giúp. Bài học: luyện đồng cảm không phải là tập đau cùng người khác nhiều hơn, mà là tập ấm áp hướng về họ.
Luyện trong nghề y
Bác sĩ tâm thần Helen Riess (Bệnh viện Đa khoa Massachusetts) xây dựng một khoá học ngắn cho bác sĩ nội trú: tập đọc nét mặt, tư thế, giọng nói của bệnh nhân, nhận ra phản ứng của chính mình, và cách đáp lại. Trong thử nghiệm công bố năm 2012, bệnh nhân của nhóm bác sĩ được học chấm điểm đồng cảm cao hơn nhóm không học. Đây là bằng chứng đáng chú ý vì người chấm là bệnh nhân, không phải chính bác sĩ.
Còn đọc tiểu thuyết thì sao
Năm 2013, David Kidd và Emanuele Castano đăng trên Science rằng đọc một đoạn văn học hư cấu ngắn giúp người ta đoán cảm xúc người khác tốt hơn ngay sau đó. Kết quả được báo chí khắp nơi đưa tin. Nhưng các nhóm làm lại sau đó, gồm cả một dự án lớn làm lại các nghiên cứu khoa học xã hội đăng trên Nature và Science (công bố năm 2018), không thu được kết quả tương tự. Đọc nhiều có thể vẫn liên quan đến hiểu người trong dài hạn, nhưng "đọc một truyện là đồng cảm hơn" thì không nên tin.
Năm việc người lớn bận rộn làm được
- Hỏi thêm một câu. Khi đồng nghiệp nói "dạo này mệt", đừng dừng ở "ừ, ai cũng mệt". Hỏi: "Mệt vì việc hay vì chuyện nhà?". Một câu hỏi thêm biến đoán thành hiểu.
- Tò mò về người lạ. Nhà văn Roman Krznaric, tác giả Empathy: Why It Matters, and How to Get It (2014), khuyên tập nói chuyện với người mình hay gặp mà chưa từng hỏi: bác xe ôm quen, chị bán rau đầu ngõ. Hỏi về cuộc sống của họ, không phải để giúp, mà để biết.
- Viết lại một cuộc cãi nhau từ phía người kia. Sau một lần căng thẳng, viết năm dòng kể lại chuyện như thể mình là người kia. Không cần đồng ý, chỉ cần hiểu họ đã thấy gì.
- Để ý lúc mình né. Khi lướt qua một tin buồn của bạn cũ, thử hỏi: mình né vì mệt, vì ngại, hay vì sợ phải làm gì đó? Gọi tên được lý do đã là nửa bước.
- Chăm sức của chính mình. Người thiếu ngủ, quá tải thường khó đồng cảm hơn — không phải vì xấu đi mà vì không còn sức. Đồng cảm cần một bình đầy.
Có phải người ta đang kém đồng cảm đi?
Một phân tích gộp năm 2011 của Sara Konrath và cộng sự trên sinh viên Mỹ thấy điểm tự đánh giá về quan tâm đồng cảm và nhìn từ góc người khác giảm dần từ cuối thập niên 1970 đến cuối thập niên 2000. Kết quả này được trích rất nhiều, nhưng cần đọc đúng mức: đó là điểm tự trả lời của sinh viên Mỹ, và các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận về nguyên nhân cũng như việc xu hướng ấy có tiếp diễn không. Chưa có cơ sở để nói "người Việt ngày càng vô cảm" bằng số liệu.
Góc nhìn hôm nay: luyện ít, luyện đều
Không cần khoá học đắt tiền. Chọn một việc trong năm việc trên, làm mỗi ngày trong hai tuần — đúng bằng thời gian của thí nghiệm Weng. Ghi lại một dòng mỗi tối: hôm nay mình đã hiểu ai thêm một chút. Nếu thấy việc đồng cảm với người khác đang làm mình kiệt sức chứ không phải thiếu, vấn đề nằm ở chỗ khác — xem bài về mệt mỏi vì đồng cảm trong danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn có rèn luyện được sự đồng cảm không?
Có. Phân tích gộp năm 2016 về các chương trình huấn luyện đồng cảm thấy hiệu quả ở mức vừa, và luyện trắc ẩn có nhiều thí nghiệm có đối chứng ủng hộ. Hiệu quả cần thời gian và luyện đều, không đến sau một buổi.
Đồng cảm là bẩm sinh hay do học?
Cả hai. Nghiên cứu trẻ song sinh cho thấy một phần do di truyền, phần còn lại do trải nghiệm và môi trường. Người ta cũng chủ động chọn tiến tới hay né đồng cảm tuỳ hoàn cảnh.
Đọc tiểu thuyết có làm tăng đồng cảm không?
Chưa chắc. Thí nghiệm nổi tiếng của Kidd và Castano năm 2013 không cho kết quả tương tự khi các nhóm khác làm lại. Đọc nhiều có thể có ích lâu dài, nhưng không nên tin rằng đọc một truyện là đồng cảm hơn ngay.
Thiền từ bi có tác dụng gì với đồng cảm?
Một số thí nghiệm, như của Helen Weng và cộng sự năm 2013, cho thấy hai tuần thiền từ bi giúp người tập sẵn lòng giúp người bị đối xử bất công hơn. Nhóm của Tania Singer thấy luyện trắc ẩn làm tăng cảm xúc tích cực khi đối diện nỗi khổ của người khác.
Vì sao có lúc mình không muốn đồng cảm với ai cả?
Theo Jamil Zaki, người ta hay né đồng cảm khi mệt, khi hiểu ra sẽ phải giúp, hoặc khi người kia là đối thủ. Nhận ra mình đang né vì lý do nào giúp mình chủ động chọn lại.
