Con học đồng cảm chủ yếu qua những việc lặp lại hằng ngày chứ không qua bài giảng: được người lớn đáp lại khi buồn, được nghe giải thích việc mình làm ảnh hưởng tới ai, được giao việc thật sự có ích cho người khác, và thấy cha mẹ đối xử với người xung quanh thế nào. Dưới đây là những việc nhỏ cha mẹ làm được ngay trong bữa cơm, giờ đưa đón, lúc dọn nhà — chia theo tuổi từ 4 đến 16.
Vì sao "dạy" đồng cảm bằng lời ít tác dụng
Câu "phải biết thương người" nghe đúng, nhưng trẻ khó biết phải làm gì với nó. Đồng cảm là một năng lực sống, không phải một quy tắc. Nó lớn lên khi trẻ có trải nghiệm: lần được mẹ ngồi xuống hỏi han lúc bị bạn trêu, lần thấy bà vui khi mình bóp vai, lần nhận ra em khóc vì mình giành mất đồ.
Năm 2014, dự án Making Caring Common của Trường Sư phạm Harvard công bố một khảo sát với khoảng mười nghìn học sinh trung học Mỹ. Khoảng 80% em chọn "đạt thành tích cao" hoặc "hạnh phúc" là điều cha mẹ coi trọng nhất, chỉ khoảng 20% chọn "quan tâm người khác". Đây là số liệu ở Mỹ, không thể chép sang Việt Nam, nhưng câu hỏi thì đáng tự hỏi: con mình nghĩ bố mẹ coi trọng điều gì nhất? Trẻ không đọc lời ta nói bằng tai mà đọc bằng những gì ta hỏi mỗi tối: "Hôm nay được mấy điểm?" hay "Hôm nay có bạn nào buồn không?".
Năm việc nhỏ có nền tảng nghiên cứu
1. Nói ra hậu quả với người khác
Nhà tâm lý học Martin Hoffman gọi cách này là kỷ luật quy nạp: khi con làm sai, chỉ cho con thấy việc ấy ảnh hưởng tới cảm xúc của ai. "Con đóng cửa mạnh, em đang ngủ bị giật mình khóc" giúp con nối hành động với người khác, điều mà "Không được đóng cửa mạnh!" không làm được. Nhiều nghiên cứu sau Hoffman thấy cách giải thích này gắn với việc trẻ biết quan tâm hơn so với chỉ cấm đoán hay doạ.
2. Giao việc thật, có người hưởng thật
Việc nhà dạy trách nhiệm, nhưng muốn dạy đồng cảm thì nên giao việc mà con thấy được người được giúp: bưng nước cho ông, gấp quần áo cho em, nhặt rau cùng mẹ để mẹ đỡ mệt. Nói rõ: "Ông khát nước, con mang giúp ông nhé", rồi để con thấy ông cảm ơn.
3. Khen hành vi bằng cách chỉ ra ý nghĩa, đừng thưởng quà
Nghiên cứu năm 2008 của Felix Warneken và Michael Tomasello cho thấy trẻ 20 tháng được thưởng đồ chơi mỗi lần giúp người khác lại giúp ít hơn về sau so với trẻ không được thưởng. Với trẻ lớn hơn, có nghiên cứu (Joan Grusec và cộng sự) thấy khen theo kiểu nói về con người ("con là người hay giúp đỡ") có tác dụng tốt hơn khen hành động trần. Cụ thể: "Con thấy bạn quên áo mưa nên cho bạn đi chung. Con là bạn tốt đấy."
4. Mở rộng "vòng tròn quan tâm"
Trẻ dễ thương người trong nhà, bạn thân. Cái khó là thương cả người ngoài vòng: bác bảo vệ, cô lao công, bạn mới chuyển trường, bạn ít nói. Making Caring Common khuyên cha mẹ chủ động kéo vòng tròn này rộng ra: hỏi tên bác bảo vệ, chào cô lao công, hỏi con "trong lớp có bạn nào hay ngồi một mình không?".
5. Để con thấy cha mẹ cũng sửa sai
Khi mình lỡ nói nặng với con hay với vợ/chồng, việc đứng ra nói "Bố xin lỗi, lúc nãy bố cáu nên nói không đúng" là bài học đồng cảm sống động nhất. Trẻ học cách đối xử với người khác từ việc người lớn đối xử với nhau, nhiều hơn mọi câu chuyện đạo đức.
Theo từng tuổi: làm gì cho vừa
| Tuổi | Con đang ở đâu | Việc nhỏ hợp tuổi |
|---|---|---|
| 4–6 | Bắt đầu hiểu người khác có thể muốn khác mình; kiềm chế còn non | Chăm một chậu cây, cho cá ăn; hỏi "em đang thấy sao?" khi em khóc; cùng làm thiệp chúc thọ bà |
| 7–10 | Hiểu cảm xúc phức tạp hơn, bắt đầu quan tâm chuyện công bằng | Bữa tối mỗi người kể một người hôm nay mình đã giúp hoặc được giúp; cùng gói quà Tết cho bác bảo vệ khu nhà |
| 11–13 | Nhạy với bạn bè, sợ bị lạc nhóm | Bàn chuyện có bạn bị nói xấu trong nhóm chat lớp: con sẽ làm gì? Không bắt con "anh hùng", chỉ cần một việc nhỏ như nhắn riêng hỏi thăm bạn đó |
| 14–16 | Nghĩ về xã hội rộng hơn, thích tự quyết | Để con tự chọn một việc thiện nguyện hoặc một người cần giúp trong họ hàng; hỏi ý con về những chuyện trong nhà như hỏi một người lớn |
Những thói quen vô tình làm đồng cảm co lại
- Gạt cảm xúc của con. "Có thế mà cũng khóc." Trẻ ít được thừa nhận cảm xúc của mình thì ít chất liệu để hiểu cảm xúc người khác.
- Bàn về người khác bằng giọng chê bai trước mặt con. "Nhà đấy nghèo nên con nó học kém" — con học được cách nhìn người qua nhãn.
- Bắt xin lỗi cho xong. Ép "xin lỗi đi!" khi con chưa hiểu bạn đau thế nào dạy con nói một câu để thoát chuyện. Cách dạy xin lỗi thật lòng có bài riêng ở danh mục dạy con.
- Chỉ hỏi về điểm số. Câu hỏi lặp lại hằng ngày cho con biết điều gì quan trọng với bố mẹ.
- Doạ hoặc đánh. Trẻ sợ thì tập trung vào chuyện thoát phạt, không còn chỗ để nghĩ tới người bị mình làm đau.
Một tình huống, hai cách đáp
Bé An (8 tuổi) về kể: "Hôm nay bạn Minh bị cô gọi lên bảng không làm được, cả lớp cười."
Cách 1: "Thế con có cười không? Lần sau không được cười bạn nghe chưa!" — Câu hỏi biến thành phiên toà, An sẽ học cách không kể nữa.
Cách 2: "Ừ. Lúc đó con nghĩ Minh thấy thế nào?" — rồi chờ. Nếu An nói "chắc bạn xấu hổ", có thể hỏi tiếp: "Nếu là con, con muốn bạn bè làm gì?" và "Ngày mai con có muốn làm gì cho Minh không?". Không cần chốt bằng bài học. Câu hỏi đã làm phần việc của nó.
Đồng cảm không có nghĩa là chiều theo
Có phụ huynh lo: dạy con hiểu cảm xúc người khác, liệu con có thành người không biết từ chối, cái gì cũng nhường? Đồng cảm lành mạnh luôn đi kèm việc tôn trọng chính mình. Hãy dạy con cả hai câu: "Bạn đang buồn, mình hiểu" và "Nhưng mình không muốn cho bạn mượn cái này". Một đứa trẻ hiểu người khác mà vẫn biết nói không, ít bị bắt nạt và cũng ít bắt nạt người khác.
Nếu con thường xuyên bị bạn ép, bị bắt nạt, hoặc ngược lại thường xuyên làm đau bạn mà không hề áy náy, cha mẹ nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và có thể tìm chuyên gia tâm lý trẻ em. Trẻ bị bạo hành, xâm hại thì gọi ngay Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí).
Góc nhìn hôm nay: một câu hỏi mỗi bữa tối
Chọn một câu và hỏi đều trong một tháng: "Hôm nay con có thấy ai cần giúp không?" hoặc "Hôm nay có ai làm con vui không?". Đừng chấm điểm câu trả lời, đừng biến nó thành bài kiểm tra đạo đức. Sau một thời gian, chính con sẽ bắt đầu để ý tới người xung quanh để có cái mà kể.
Nếu muốn đọc thêm, trang của dự án Making Caring Common (Harvard) có nhiều hướng dẫn miễn phí cho cha mẹ; cuốn Unselfie (Michele Borba, 2016) viết theo hướng thực hành cho phụ huynh.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao dạy con biết đồng cảm?
Hiệu quả nhất là qua việc nhỏ lặp lại: đáp lại khi con buồn, giải thích hành động của con ảnh hưởng tới ai, giao việc có ích cho người khác và để con thấy cha mẹ đối xử tử tế, biết xin lỗi. Bài giảng đạo đức suông ít tác dụng.
Có nên thưởng tiền, quà khi con giúp người khác?
Nên khen bằng lời và chỉ ra ý nghĩa việc con làm, tránh thưởng vật chất. Nghiên cứu của Warneken và Tomasello (2008) thấy trẻ được thưởng đồ chơi khi giúp lại giúp ít hơn về sau.
Kỷ luật quy nạp là gì?
Là cách nhà tâm lý học Martin Hoffman gọi việc giải thích cho trẻ thấy hành động sai của mình làm người khác đau hay buồn thế nào, thay vì chỉ cấm hoặc phạt. Cách này gắn với việc trẻ biết quan tâm người khác hơn.
Dạy con đồng cảm có làm con dễ bị bắt nạt không?
Không, nếu dạy kèm việc tôn trọng chính mình. Trẻ hiểu cảm xúc người khác mà vẫn biết nói "không" khi không muốn thì vừa tử tế vừa vững vàng.
Con tuổi mới lớn có vẻ vô tâm, cha mẹ nên làm gì?
Thay vì giảng, hãy hỏi ý con về những chuyện thật trong nhà và trong nhóm bạn như hỏi một người lớn, và để con tự chọn việc mình muốn giúp. Nếu con thu mình, bỏ ăn bỏ ngủ hơn 2 tuần, nên đưa con gặp chuyên gia tâm lý.
