Đồng cảm, thông cảm và thương hại khác nhau thế nào

Đồng cảm là cảm và hiểu nỗi lòng người khác từ phía họ; thông cảm là thấy tiếc, thấy thương cho họ nhưng vẫn đứng từ phía mình; thương hại là nhìn người kia từ trên xuống, thấy họ đáng thương và yếu hơn mình. Ba chữ nghe gần nhau, nhưng người nhận cảm thấy rất khác: được đồng cảm thì thấy mình được hiểu, được thông cảm thì thấy được an ủi, bị thương hại thì thường thấy bị coi thường.

Ba chữ, ba vị trí đứng

Cách dễ nhớ nhất là hỏi: mình đang đứng ở đâu so với người kia?

Ranh giới không phải lúc nào cũng sắc. Một câu "tội nghiệp em" có thể là thông cảm chân thành hoặc thương hại, tuỳ giọng, tuỳ người nói, tuỳ quan hệ. Bảng trên là ba điểm mốc trên một dải, không phải ba ô kín.

Chữ nghĩa: tiếng Việt và tiếng Anh không khớp nhau

Một chỗ hay gây rối: sách dịch thường đặt "empathy = đồng cảm", "sympathy = thông cảm", "pity = thương hại". Cách đặt này tiện, nhưng không khớp hoàn toàn.

• "Thông cảm" trong tiếng Việt rộng hơn sympathy. Người Việt nói "mong anh thông cảm" khi xin lỗi vì đến muộn — nghĩa là "mong anh hiểu và bỏ qua". Nghĩa này không có trong sympathy.
• "Cảm thông" thường dùng gần với đồng cảm hơn: hiểu và chia sẻ.
• "Thương" là chữ rất Việt, có thể mang mọi sắc thái, từ "thương con" (yêu) đến "thương hại" (nhìn xuống). Câu "thấy thương" vì thế khó dịch.
• "Trắc ẩn" (compassion) gần với lớp thứ ba của đồng cảm: thương và muốn giúp, mà không cần chìm vào nỗi khổ của người kia.

Vì thế, đừng cãi nhau về chữ. Quan trọng là phân biệt được ba thái độ ở dưới chữ.

Video ba phút làm nhiều người nhớ

Năm 2013, tổ chức RSA (Anh) phát hành một đoạn hoạt hình ngắn trích bài nói của nhà nghiên cứu Brené Brown về sự khác nhau giữa empathy và sympathy. Trong đó, một người rơi xuống hố sâu. Người đồng cảm leo xuống hố, ngồi cạnh và nói "tôi biết ở dưới này thế nào, bạn không một mình". Người chỉ "thông cảm" đứng trên miệng hố nói vọng xuống "ôi tệ quá, ăn bánh không?".

Hình ảnh ấy dễ nhớ và hữu ích. Nhưng nên biết đây là cách kể phổ thông, không phải định nghĩa học thuật thống nhất. Trong nghiên cứu, chữ sympathy còn được một số tác giả dùng với nghĩa "quan tâm đến người khác" — gần với trắc ẩn, tức là thứ tốt. Brown dùng chữ theo nghĩa hẹp để nhấn vào khoảng cách.

Chi tiết đáng mang về nhất của đoạn video là câu "hiếm khi một câu trả lời làm mọi thứ tốt hơn, điều làm tốt hơn là sự kết nối". Nó nhắc một lỗi rất hay gặp: vội tìm lời khuyên hoặc tìm mặt tích cực ("ít ra thì…").

Vì sao thương hại làm người ta đau

Thương hại vẫn có chữ "thương", và người thương hại thường không có ý xấu. Nhưng nó ngầm đặt người kia vào vị trí thấp hơn. Các nhà tâm lý học xã hội nghiên cứu định kiến (như Susan Fiske và cộng sự với mô hình "nội dung khuôn mẫu") nhận thấy: những nhóm bị nhìn là "ấm áp nhưng kém năng lực" — ví dụ người già, người khuyết tật trong mắt nhiều người — thường nhận được sự thương hại. Sự thương hại ấy đi kèm với giúp đỡ kiểu "làm thay", nhưng cũng đi kèm việc không được coi trọng ý kiến.

Trong đời thường Việt, thương hại hay lộ ra ở những câu:

• "Nhà nó nghèo, tội lắm" — nói ngay trước mặt đứa trẻ.
• "Con bé bị thế mà vẫn cố đi học, đáng thương ghê" — với một bạn ngồi xe lăn, như thể đi học là chuyện phi thường chứ không phải quyền bình thường.
• "Chồng bỏ, một mình nuôi con, khổ thân" — nói trong đám giỗ, người được nhắc đến đang ngồi ngay mâm bên.

Người nghe những câu ấy thường không thấy được thương mà thấy mình bị tóm gọn vào một nỗi bất hạnh.

Thông cảm: tốt, nhưng có thể làm tốt hơn

Thông cảm không có gì sai. Một tin nhắn "mình rất tiếc, cậu giữ sức khoẻ nhé" trong nhóm Zalo lớp cũ khi bạn mất người thân vẫn là một cử chỉ tử tế. Nhưng thông cảm hay rơi vào ba lối mòn khiến người nhận thấy xa:

1. Lối "ít ra thì". "Bị sảy thai à? Ít ra em còn trẻ, còn sinh được." Câu này cố tìm mặt sáng, nhưng ngầm bảo người kia đừng buồn nữa.
2. Lối "tôi cũng thế". Kể ngay chuyện của mình. Đôi khi giúp người kia thấy không cô đơn; nhiều khi lại kéo câu chuyện sang mình.
3. Lối khuyên ngay. "Thế thì đi xin việc khác đi." Lời khuyên đến trước khi người kia kịp thấy được nghe.

Chuyển từ thông cảm sang đồng cảm thường chỉ cần đổi một chút: gọi tên điều người kia có thể đang cảm ("chắc anh hụt hẫng lắm"), thừa nhận nó có lý ("làm cả năm mà không được ghi nhận thì ai cũng thấy thế"), và hỏi họ cần gì.

Khi nào thông cảm là đủ, khi nào cần đồng cảm

Không phải lúc nào cũng phải "xuống hố". Với người quen sơ, đồng nghiệp ở phòng khác, một lời thông cảm đúng mực là vừa. Cố đồng cảm sâu với người không thân đôi khi còn bị xem là tò mò. Đồng cảm sâu hợp hơn với người trong nhà, bạn thân, đứa con đang có chuyện.

Còn thương hại thì nên tránh trong mọi trường hợp — kể cả khi ta thật lòng muốn giúp. Giúp người khác mà vẫn giữ được phẩm giá cho họ là cách giúp bền nhất: hỏi trước khi làm thay, nói chuyện với chính người đó chứ không nói về họ với người bên cạnh.

Dạy con phân biệt ba thái độ

Trẻ 7–12 tuổi đã hiểu được sự khác nhau này nếu được chỉ bằng ví dụ cụ thể. Khi xem phim hay đọc truyện cùng con, có thể hỏi:

• "Bạn kia nói 'tội nghiệp cậu' — con nghĩ cậu bé thấy vui hay thấy ngượng?"
• "Nếu con là cậu ấy, con muốn bạn nói gì?"
• "Bạn trong lớp con bị gãy tay, con sẽ nhắn gì?"

Mục tiêu không phải dạy con thuộc định nghĩa, mà giúp con nhận ra: người gặp chuyện vẫn là một bạn ngang hàng với mình.

Góc nhìn hôm nay: đổi một câu quen miệng

Thử để ý một tuần xem mình hay dùng câu nào khi người khác gặp chuyện. Nếu đó là "khổ thân", "tội nghiệp", "ít ra thì…", thử thay bằng:

• "Chuyện đó chắc khó lắm."
• "Mình không biết nói gì cho đúng, nhưng mình ở đây."
• "Bạn có muốn kể không, hay muốn mình làm gì giúp?"

Những câu này không cần khéo. Chúng chỉ làm một việc: đặt mình đứng cạnh người kia thay vì đứng trên.