Trẻ không đợi lớn mới biết đồng cảm: mầm của nó có từ những tuần đầu đời, khi em bé khóc theo tiếng khóc của em bé khác. Khoảng 1–2 tuổi, trẻ bắt đầu dỗ người khác, nhưng bằng cách của mình (đưa con gấu của mình cho mẹ đang buồn). Từ 3–5 tuổi, trẻ dần hiểu người khác có thể muốn và cảm khác mình, rồi suốt tuổi tiểu học và tuổi mới lớn, đồng cảm còn tiếp tục mở rộng ra cả những người ở xa.
Năm đầu đời: khóc lây và những dấu hiệu sớm
Từ thập niên 1970, nhiều thí nghiệm ở khoa sơ sinh đã cho thấy một hiện tượng: trẻ mới sinh vài ngày khóc nhiều hơn khi nghe tiếng khóc của một em bé khác so với khi nghe tiếng ồn có độ to tương đương. Các nhà nghiên cứu gọi là khóc phản ứng (reactive crying). Đây chưa phải đồng cảm theo nghĩa đầy đủ — em bé chưa biết "đứa kia đang khó chịu" — mà là dạng lây cảm xúc nguyên sơ nhất.
Trong một thời gian dài, người ta nghĩ trẻ dưới một tuổi chỉ dừng ở mức đó. Nhưng một tổng quan năm 2013 của Maayan Davidov, Carolyn Zahn-Waxler và cộng sự cho rằng cách nhìn này đã đánh giá thấp em bé: một số trẻ từ khoảng 8–12 tháng đã nhìn chăm chú, có nét mặt lo lắng khi người lớn giả vờ đau, tức là có dấu hiệu quan tâm chứ không chỉ khóc theo. Mức độ khác nhau nhiều giữa các bé.
Các bậc phát triển theo Martin Hoffman
Nhà tâm lý học Martin Hoffman dành nhiều chục năm nghiên cứu đồng cảm ở trẻ, tổng kết trong cuốn Empathy and Moral Development (2000). Ông mô tả một chuỗi bậc. Các mốc tuổi dưới đây là xấp xỉ, mỗi trẻ một nhịp:
| Bậc | Khoảng tuổi | Trẻ làm gì | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Đồng cảm toàn thể | Năm đầu | Lây nỗi khó chịu, chưa tách được mình với người kia | Nghe bạn khóc, bé cũng khóc |
| Đồng cảm "lấy mình làm gốc" | Khoảng 1–2 tuổi | Biết người kia đang khó chịu, muốn dỗ, nhưng dỗ bằng thứ làm chính mình dễ chịu | Thấy bà mệt, bé mang bình sữa của mình tới |
| Đồng cảm với cảm xúc của người khác | Từ khoảng 2–3 tuổi trở đi | Hiểu người khác có nhu cầu khác mình, dỗ đúng hơn | Thấy bạn khóc vì mất đồ chơi, bé đưa lại món đồ chơi của bạn |
| Đồng cảm vượt khỏi tình huống | Cuối tuổi tiểu học trở đi | Thương cả hoàn cảnh sống, cả nhóm người chưa từng gặp | Bé 10 tuổi muốn góp tiền cho trẻ vùng lũ |
Chuyện bé 15 tháng mang gấu bông của mình cho mẹ đang khóc thường làm cha mẹ bật cười. Thật ra đó là một cột mốc đáng mừng: bé đã nhận ra mẹ buồn và muốn làm gì đó. Chỉ là bé chưa biết mẹ cần thứ khác với mình.
Từ 1 đến 2 tuổi: dỗ người khác và giúp việc vặt
Nhóm của Carolyn Zahn-Waxler và Marian Radke-Yarrow (Viện Sức khoẻ Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ) có một loạt nghiên cứu kinh điển: họ hướng dẫn các bà mẹ ghi lại phản ứng của con khi người trong nhà buồn hoặc đau, và nhờ người lớn giả vờ đau (kêu "ái" khi kẹp tay). Công bố năm 1992 của họ cho thấy trong khoảng từ 13 đến 20 tháng, các hành vi quan tâm như vỗ về, ôm, mang đồ tới tăng lên rõ.
Cùng giai đoạn, trẻ bắt đầu giúp người khác một cách tự nguyện. Năm 2006, Felix Warneken và Michael Tomasello (Viện Max Planck, Leipzig) đăng trên tạp chí Science thí nghiệm nay rất nổi tiếng: một người lớn làm rơi chiếc kẹp phơi đồ và với không tới. Phần lớn trẻ 18 tháng tự bò tới nhặt đưa lại, dù không ai bảo và không được khen thưởng gì. Khi người lớn cố tình ném kẹp xuống đất, trẻ không nhặt — tức là trẻ đọc được ý định của người kia.
Một mốc khác đi cùng: khoảng 18–24 tháng, phần lớn trẻ nhận ra mình trong gương (bài kiểm tra chấm son trên mũi). Một số nhà nghiên cứu như Doris Bischof-Köhler thấy rằng trẻ nhận ra mình trong gương thường cũng là trẻ biết dỗ người khác sớm hơn — hợp lý, vì phải biết "mình" là một người riêng thì mới hiểu "người kia" là người khác đang buồn.
Từ 3 đến 6 tuổi: người khác nghĩ khác mình
Tuổi mẫu giáo là lúc trẻ dần hiểu người khác có thể biết, muốn và tin những điều khác mình. Các thí nghiệm "niềm tin sai" cho thấy khoảng 4–5 tuổi, phần lớn trẻ hiểu được rằng một người có thể tin điều không đúng. Mốc này nối liền với đồng cảm nhận thức: hiểu bạn buồn vì bạn tưởng bị bỏ rơi, dù thật ra không phải.
Ở tuổi này, đồng cảm vẫn rất "lệch". Trẻ có thể dỗ em bé rất dịu dàng rồi năm phút sau giành đồ chơi của chính em bé đó. Điều này bình thường: đồng cảm và tự kiềm chế là hai năng lực phát triển song song, và năng lực kiềm chế cần nhiều năm nữa mới chín.
Tuổi tiểu học và tuổi mới lớn: đồng cảm mở rộng và có lúc chững
Từ 6 đến 12 tuổi, trẻ hiểu được những cảm xúc phức tạp hơn — vừa vui vừa tiếc, tự hào mà ngượng — và hiểu nỗi buồn có thể kéo dài, có thể do hoàn cảnh chứ không chỉ do một sự kiện. Trẻ bắt đầu thương những người chưa từng gặp: trẻ em vùng lũ miền Trung, bạn cùng trường có bố mẹ đi làm xa.
Tuổi mới lớn có một chi tiết thú vị. Một nghiên cứu theo dõi nhiều năm ở Hà Lan (Jolien van der Graaff và cộng sự, 2014) thấy khả năng nhìn từ góc người khác nhìn chung tăng dần qua tuổi mới lớn, nhưng ở con trai có một giai đoạn đồng cảm cảm xúc chững lại tạm thời quanh giữa tuổi dậy thì rồi hồi lại sau đó. Đó là kết quả ở một mẫu cụ thể, không nên áp thành luật cho mọi cậu bé, nhưng nó nhắc cha mẹ: một cậu con 14 tuổi có vẻ "vô tâm" chưa chắc là đã hỏng, nhiều khi là đang ở một khúc của quá trình.
Điều gì làm đồng cảm của trẻ lớn lên
Nghiên cứu ở nhiều nước khá thống nhất ở vài yếu tố, không có yếu tố nào là "công thức":
- Được đáp lại khi chính mình buồn. Trẻ được cha mẹ dỗ, được gọi tên cảm xúc, có nhiều chất liệu để hiểu cảm xúc người khác.
- Được nghe giải thích hậu quả với người khác. Hoffman gọi đây là kỷ luật quy nạp (induction): "Con giật tóc, em đau và em sợ" thay vì chỉ "Không được!".
- Có cơ hội giúp thật. Trẻ được giao những việc có ích cho người khác trong nhà.
- Tính khí bẩm sinh. Có trẻ nhạy với cảm xúc người khác từ rất sớm, có trẻ chậm hơn. Đây là khác biệt, không phải điểm số.
Cách nuôi dạy cụ thể qua việc nhỏ hằng ngày được bàn ở bài riêng trong danh mục này.
Khi nào nên để ý thêm
Mỗi trẻ một nhịp, nên chậm hơn bạn cùng lớp vài tháng không có gì đáng ngại. Nhưng nếu ngoài việc ít phản ứng với cảm xúc người khác, trẻ còn ít nhìn vào mắt, ít chỉ tay chia sẻ, chậm nói, hoặc mất dần những kỹ năng đã có, cha mẹ nên đưa con đi khám bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá. Ở trẻ lớn hơn, nếu con thường xuyên cố ý làm đau người khác hoặc con vật mà không hề áy náy, cũng nên tìm chuyên gia. Không tự gán nhãn cho con chỉ vì đọc được một danh sách trên mạng.
Góc nhìn hôm nay: để ý những lần con dỗ người khác
Lần tới khi con mang đồ chơi của mình cho em đang khóc, hay rót cốc nước cho bà, hãy dừng lại và nói ra điều con vừa làm: "Con thấy em buồn nên mang gấu cho em. Em đỡ hơn rồi đấy." Không cần thưởng kẹo — chính nghiên cứu của Warneken và Tomasello năm 2008 cho thấy trẻ được thưởng vật chất khi giúp lại giúp ít hơn về sau. Chỉ cần cho con thấy việc mình làm có ý nghĩa với người khác.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bắt đầu biết đồng cảm từ mấy tuổi?
Mầm đồng cảm có từ sơ sinh (khóc lây), dấu hiệu quan tâm có thể thấy từ cuối năm đầu, và khoảng 1–2 tuổi trẻ bắt đầu dỗ người khác. Đồng cảm tiếp tục phát triển suốt tuổi thơ và tuổi mới lớn.
Vì sao trẻ sơ sinh khóc khi nghe em bé khác khóc?
Đó là khóc phản ứng, một dạng lây cảm xúc rất sơ khai. Trẻ chưa hiểu em bé kia đang khó chịu, nhưng đây được xem là một trong những nền móng sớm của đồng cảm.
Con 2 tuổi dỗ em rồi lại giành đồ chơi của em, có phải con không biết thương em?
Không. Ở tuổi này, đồng cảm và khả năng tự kiềm chế phát triển song song, và khả năng kiềm chế còn rất non. Hành vi lẫn lộn như vậy là bình thường.
Con trai tuổi dậy thì có vẻ vô tâm, có đáng lo không?
Một nghiên cứu ở Hà Lan thấy đồng cảm cảm xúc ở con trai có thể chững tạm thời giữa tuổi dậy thì rồi hồi lại. Nếu con vẫn ổn trong sinh hoạt, đó thường là một khúc của quá trình; nếu có thay đổi kéo dài trên 2 tuần kèm bỏ ăn, mất ngủ hay thu mình, nên đưa con gặp chuyên gia.
Có nên thưởng khi con biết giúp người khác không?
Khen bằng lời và chỉ ra ý nghĩa việc con làm thì tốt. Thưởng vật chất thì nên tránh: một nghiên cứu năm 2008 của Warneken và Tomasello cho thấy trẻ 20 tháng được thưởng lại giúp ít hơn về sau.
