"Lời mời kết nối" (bid for connection) là những câu nói, cái chạm, cái nhìn nhỏ mà một người đưa ra để mong người kia chú ý, như "Anh ơi, nhìn con chim ngoài ban công kìa". Theo nhà tâm lý học John Gottman, cách vợ chồng đáp lại hàng chục lời mời vụn vặt như thế mỗi ngày nói nhiều về độ bền của hôn nhân hơn những trận cãi lớn. Đáp lại không cần khéo, chỉ cần đừng bỏ rơi.
Lời mời kết nối là gì
Gottman dùng chữ bid, nghĩa gốc là "ra giá", "đặt lời". Trong hôn nhân, đó là bất cứ tín hiệu nào một người phát ra với ý ngầm: anh có ở đây với em không, em có để ý đến anh không. Lời mời hiếm khi nói thẳng ra như thế. Nó đội lốt một câu rất thường:
- "Hôm nay chỗ em có chuyện buồn cười lắm."
- "Bài này hồi xưa mình hay nghe ở quán cà phê đó."
- Một tiếng thở dài khi đọc tin nhắn của sếp.
- Gửi vào Zalo của chồng một tấm ảnh cây xoài nhà ngoại ra trái.
- Đặt tay lên vai vợ khi đi ngang qua bếp.
Nhìn bề ngoài, nội dung lời mời là con chim, bài hát, cây xoài. Bên dưới, điều người ta thật sự hỏi là có được đón nhận hay không. Vì thế, người nghe đáp sai không phải vì không hiểu chuyện con chim, mà vì chỉ nghe lớp nội dung, bỏ qua lớp cảm xúc.
Nghiên cứu ở "phòng thí nghiệm tình yêu"
Từ thập niên 1980, Gottman và cộng sự ở Đại học Washington (Seattle, Mỹ) quan sát các cặp vợ chồng bằng camera, máy đo nhịp tim, độ dẫn điện của da. Đầu thập niên 1990, nhóm dựng một căn hộ nhỏ ngay trong khuôn viên trường, báo chí gọi là "Love Lab". Các cặp mới cưới đến ở một ngày cuối tuần, sinh hoạt như ở nhà: nấu ăn, đọc báo, xem tivi, nói chuyện vu vơ. Nhóm nghiên cứu ghi hình và mã hoá từng tương tác nhỏ.
Điều nhóm để ý không phải những lúc cãi nhau, mà những lời mời rất vặt và cách người kia phản ứng. Họ chia phản ứng thành ba kiểu (sẽ bàn kỹ ở mục sau). Nhiều năm sau, nhóm liên lạc lại để xem cặp nào còn bên nhau, cặp nào đã chia tay. Theo Gottman kể lại trong sách The Relationship Cure (2001, viết cùng Joan DeClaire), các cặp còn bên nhau sau khoảng sáu năm đã "quay về phía" lời mời của nhau phần lớn thời gian, còn các cặp đã ly hôn thì tỉ lệ đó thấp hơn hẳn. Bài báo khoa học liên quan là của Janice Driver và Gottman trên tạp chí Family Process năm 2004, về tương tác hằng ngày của các cặp mới cưới.
Cần đọc kết quả này cho đúng mức. Đây là nghiên cứu quan sát trên một nhóm cặp đôi Mỹ, do chính phòng thí nghiệm của Gottman thực hiện; con số tỉ lệ phần trăm hay được trích trên mạng chủ yếu đến từ sách của ông, không phải từ nhiều nhóm độc lập làm lại. Nó cho thấy một mối liên hệ, không chứng minh rằng cứ đáp lời mời là giữ được hôn nhân. Nhưng ý chính, rằng sự quan tâm vặt vãnh hằng ngày quan trọng, thì khớp với nhiều hướng nghiên cứu khác về sự đáp ứng giữa vợ chồng (responsiveness).
Ba cách đáp lại: quay về, quay đi, quay chống
Gottman gọi ba kiểu phản ứng bằng hình ảnh hướng người.
| Kiểu đáp | Ví dụ khi vợ nói "Anh ơi, con chim đậu ban công kìa" | Người mời cảm thấy |
|---|---|---|
| Quay về phía (turning toward) | "Đâu đâu?" rồi ngẩng lên nhìn; hoặc "Ừ, anh đang dở tay, lát kể anh nghe nó màu gì nhé." | Được nghe, được để ý |
| Quay đi (turning away) | Không ngẩng khỏi điện thoại, không đáp; hoặc đáp lạc sang chuyện khác: "Mai mấy giờ đi đám cưới?" | Bị bỏ lơ, hơi hụt |
| Quay chống (turning against) | "Chim thì có gì mà gọi, đang bận mà." | Bị gạt, bị chê là phiền |
Một chi tiết đáng nhớ: trong các quan sát của Gottman, kiểu gây hại âm thầm nhất lại là quay đi, không phải quay chống. Câu cáu gắt ít ra còn là phản hồi; còn im lặng thì người mời không biết mình bị từ chối hay chỉ không được nghe thấy. Lặp lại nhiều lần, người ta thôi mời. Và một ngôi nhà mà không ai còn mời ai nữa thì yên ắng, nhưng lạnh.
Quay về phía cũng không có nghĩa là bỏ hết việc đang làm. Câu "Anh đang nghe điện thoại, năm phút nữa anh ra nhé" vẫn là quay về: nó công nhận lời mời và hẹn lại.
Vì sao lời mời hay bị bỏ lỡ trong nhà người Việt
Lời mời được nói bằng việc, không bằng lời
Nhiều cặp vợ chồng Việt, nhất là thế hệ từ 40 tuổi trở lên, hiếm khi nói "em nhớ anh". Lời mời của họ là một đĩa trái cây gọt sẵn đặt cạnh máy tính, một câu "ăn cơm chưa" lúc chín giờ tối, một lần dắt xe ra sẵn. Nếu người kia chỉ coi đó là việc nhà, không nhận ra đó là một lời mời, thì phản ứng sẽ là quay đi: ăn hết đĩa trái cây mà mắt vẫn dán vào màn hình.
Lời mời đội lốt than phiền
"Chẳng ai trong nhà này nhớ hôm nay là ngày giỗ ông ngoại" là một câu trách. Nhưng lớp dưới của nó thường là "em đang buồn, em muốn có người ngồi cùng". Gottman gợi ý nghe ra lời mời bên dưới lời trách, thay vì chỉ cãi lại phần bề mặt.
Điện thoại
Thói quen nhìn điện thoại khi đang ở cạnh nhau có tên trong nghiên cứu là phubbing (ghép từ phone và snubbing, "lờ đi vì điện thoại"). Một số khảo sát, như của James Roberts và Meredith David (2016), thấy người cho rằng bạn đời hay "phub" mình thì báo cáo hài lòng với quan hệ thấp hơn. Đây là số liệu tương quan, từ bảng tự khai, nên không nói được điện thoại là nguyên nhân; nhưng nó khớp với trải nghiệm của rất nhiều người: lời mời rơi vào lúc người kia đang lướt mạng là lời mời dễ chết nhất.
Mệt
Sau một ngày làm việc, đón con, nấu cơm, cả hai đều cạn. Người mệt thường không cố ý quay đi, chỉ không còn sức để nghe thêm một câu chuyện. Biết điều đó giúp người mời bớt suy diễn "anh không còn thương em", và giúp người bị mời biết rằng một câu ngắn "anh mệt quá, tối nay mình nói sau được không" vẫn tốt hơn im lặng.
Đọc lời mời của chính mình
Người hay bị bỏ lỡ lời mời đôi khi cũng mời theo cách khó nhận ra. Thử để ý mình thường mời bằng gì:
- Mời úp mở: "Thôi, không có gì." Người kia dễ tin là không có gì thật.
- Mời kèm điều kiện ngầm: kể chuyện công ty nhưng mong người kia đứng về phía mình, và thất vọng khi họ phân tích phải trái.
- Mời sai thời điểm: hỏi chuyện quan trọng khi người kia đang chở con đi học giữa giờ cao điểm.
Một lời mời rõ không làm mất đi sự lãng mạn. "Em đang bực vụ ở cơ quan, anh nghe em kể mười phút nhé, chưa cần khuyên gì" giúp người kia đáp đúng ngay lần đầu.
Lời mời còn có ở đâu trong nhà
Khái niệm của Gottman sinh ra từ nghiên cứu vợ chồng, nhưng lời mời có ở mọi quan hệ trong nhà. Đứa con bảy tuổi chìa ra bức vẽ, ông nội kể lại lần thứ năm chuyện đi bộ đội thời trẻ, mẹ già gọi điện chỉ để hỏi "trời ngoài đó mưa không". Mỗi lần như vậy cũng có ba lối đáp.
Với con nhỏ, cách cha mẹ đáp lại cảm xúc của con là một đề tài riêng trong nghiên cứu của chính Gottman về "huấn luyện cảm xúc". Ở đây chỉ cần nhớ: trẻ học cách mời và cách đáp từ việc nhìn bố mẹ mời và đáp nhau.
Việc làm được ngay: một tuần để ý lời mời
- Ngày 1–2: chỉ đếm. Mỗi tối, nhớ lại xem hôm nay người kia đã mời mình bao nhiêu lần, và mình đáp bằng cách nào. Không sửa gì, chỉ để ý.
- Ngày 3–4: thêm một nhịp. Khi nghe một lời mời, dừng lại một nhịp, ngẩng lên, đáp một câu ngắn. "Thế à, rồi sao?" là đủ.
- Ngày 5: dời hẹn có chủ ý. Nếu đang bận thật, nói rõ "lát nữa" và quay lại đúng lời.
- Ngày 6: mời rõ một lần. Nói thẳng điều mình cần thay vì chờ người kia đoán.
- Ngày 7: nói với nhau. Kể cho người kia nghe mình đã để ý điều gì trong tuần. Nhiều cặp nhận ra người kia đã mời nhiều hơn mình tưởng.
Không cần làm hoàn hảo. Không ai đáp được mọi lời mời; ngay cả các cặp hạnh phúc trong nghiên cứu cũng bỏ lỡ một phần. Điều đáng kể là tỉ lệ chung, và việc người kia vẫn còn muốn mời.
Khi một người đã thôi mời
Có những nhà mà lời mời đã tắt từ lâu: mỗi người một phòng, một màn hình, chỉ nói với nhau chuyện tiền điện, lịch đón con. Gottman coi việc ngừng mời là dấu hiệu đáng lưu ý hơn cả cãi nhau. Nếu cả hai muốn đổi, bắt đầu từ lời mời rất nhỏ, rủi ro thấp, như mời nhau uống trà, kể một chuyện vặt, là dễ hơn mở ngay một cuộc nói chuyện nghiêm trọng. Nếu đã thử mà vẫn thấy kẹt, một nhà tham vấn hôn nhân – gia đình có thể giúp hai người nhìn lại khuôn mẫu của mình. Còn khi trong nhà có bạo lực, lời mời kết nối không phải là thứ cần sửa trước tiên; an toàn mới là việc đầu.
Câu hỏi thường gặp
Lời mời kết nối là gì?
Đó là những tín hiệu nhỏ một người gửi cho người kia để mong được chú ý, như một câu kể chuyện, một tiếng thở dài, một cái chạm, một tấm ảnh gửi qua tin nhắn. Khái niệm này do John Gottman đưa ra khi quan sát các cặp vợ chồng. Bên dưới nội dung bề mặt, lời mời luôn hỏi ngầm: mình có được đón nhận không.
Quay về, quay đi, quay chống khác nhau thế nào?
Quay về là đáp lại, dù chỉ một câu ngắn hay hẹn lát nữa. Quay đi là lờ đi hoặc đáp lạc đề. Quay chống là đáp bằng sự khó chịu, chê bai. Theo quan sát của Gottman, quay đi lặp lại nhiều lần âm thầm làm người kia thôi mời.
Con số 86% và 33% của Gottman có đáng tin không?
Hai con số này được nhắc nhiều nhất qua sách của Gottman, từ nghiên cứu theo dõi các cặp mới cưới tại phòng thí nghiệm của ông. Đó là dữ liệu quan sát trên một nhóm cặp đôi Mỹ, chưa được nhiều nhóm độc lập làm lại, nên chỉ nên hiểu là các cặp bền thường đáp lời mời nhiều hơn hẳn, không phải một công thức chính xác.
Bận quá không đáp được lời mời thì có sao không?
Không sao nếu mình công nhận lời mời và hẹn lại, như "anh đang dở tay, năm phút nữa nhé", rồi quay lại thật. Đó vẫn là quay về phía người kia. Điều gây hại là im lặng hoặc quên hẳn.
Làm sao biết người kia đang mời mình kết nối?
Để ý những câu kể chuyện không cần thiết, những lời than nhỏ, những lần người kia đứng gần mình lâu hơn bình thường, hay những tin nhắn không có mục đích rõ. Lời trách cũng nhiều khi là lời mời đội lốt. Khi không chắc, hỏi thẳng "em muốn anh nghe hay muốn anh góp ý" là cách đơn giản nhất.
