"Con nhà người ta" là cách gọi đùa đứa trẻ hoàn hảo trong lời cha mẹ: học giỏi, ngoan, đạt giải, lễ phép, luôn được đem ra so với con mình. Cha mẹ so sánh thường vì muốn con cố gắng, nhưng thứ đọng lại trong lòng đứa trẻ hay là cảm giác "mình chưa đủ", thấy tình thương có điều kiện và ác cảm với chính đứa trẻ kia. Nghiên cứu về sự quý mến có điều kiện cho thấy cách thúc đẩy này có thể tạo nỗ lực ngắn hạn nhưng phải trả giá bằng xấu hổ và oán giận.
"Con nhà người ta" là ai
Đứa trẻ ấy không có tên, hoặc có tên của con bạn mẹ, con đồng nghiệp bố, đứa em họ ở quê. Nó đỗ chuyên, nó tự học tiếng Anh, nó dậy sớm quét nhà, nó không bao giờ cãi. Câu đùa trên mạng xã hội vài năm gần đây gọi đó là "kẻ thù chung của tuổi thơ", và nhiều người lớn bật cười vì nhận ra mình.
Trong cuộc sống, cảnh hay gặp là những lúc tụ tập: bữa giỗ, Tết, họp lớp của bố mẹ. Người lớn trao đổi thành tích của con như một phần câu chuyện xã giao, và đứa trẻ đứng cạnh nghe hết.
So sánh là bản năng, vấn đề nằm ở người so sánh
Nhà tâm lý học Leon Festinger đưa ra thuyết so sánh xã hội năm 1954: con người tự đánh giá mình bằng cách nhìn người khác, nhất là khi không có thước đo khách quan. Trẻ em cũng tự so sánh với bạn bè từ rất sớm, khoảng những năm tiểu học. Nghĩa là chuyện so sánh không thể xoá bỏ hoàn toàn.
Nhưng có một khác biệt lớn giữa việc trẻ tự nhìn bạn rồi muốn cố gắng, và việc cha mẹ, người mà trẻ cần được chấp nhận nhất, nói thẳng rằng đứa khác hơn mình. Ở trường hợp thứ hai, so sánh không còn là thông tin, mà là một lời đánh giá về giá trị của đứa trẻ trong mắt bố mẹ.
Điều đứa trẻ nghe thấy bên dưới câu so sánh
| Cha mẹ nói | Cha mẹ muốn nói | Trẻ thường nghe ra |
|---|---|---|
| "Con cái Lan đỗ chuyên Toán đấy." | Con cố lên, con cũng làm được. | Bố mẹ ước có đứa con như thế. |
| "Thằng Minh nó tự giác lắm, có ai phải nhắc đâu." | Mẹ mệt vì phải nhắc con hoài. | Mình là đứa phiền phức. |
| "Bằng tuổi con, anh họ đã đi làm thêm rồi." | Bố lo con chưa tự lập. | Mình đã chậm, đã thua. |
| "Sao không học được như nó?" | Bố mẹ muốn con tiến bộ. | Bố mẹ chỉ thương mình khi mình giỏi. |
Khoảng cách giữa ý định và cách nghe là chỗ cảm xúc hình thành. Cha mẹ nghĩ mình đang động viên; trẻ cảm thấy bị đặt lên bàn cân.
Nghiên cứu về tình thương có điều kiện
Avi Assor, Guy Roth và Edward Deci, trong một nghiên cứu đăng trên Journal of Personality năm 2004, khảo sát sinh viên đại học về cách cha mẹ họ dùng sự quý mến: dành thêm tình cảm khi con làm tốt, rút bớt khi con không đạt kỳ vọng. Các tác giả gọi đó là sự quý mến có điều kiện (parental conditional regard).
Kết quả gợi ý một cái giá rõ: người trẻ có cha mẹ hay dùng cách này cũng thường làm theo kỳ vọng nhiều hơn, nhưng vì cảm giác bị thúc ép từ bên trong, không phải vì thích. Họ có niềm vui ngắn ngủi khi thành công, thấy xấu hổ và có lỗi khi thất bại, và có xu hướng thấy oán giận cha mẹ. Đây là nghiên cứu dựa trên tự khai, không phải thí nghiệm, nên không nói được so sánh "gây ra" tất cả những điều đó. Nhưng hướng kết quả khớp với nhiều nghiên cứu sau của cùng nhóm.
So sánh con với "con nhà người ta" là một dạng quen thuộc của sự quý mến có điều kiện: thông điệp ngầm là nếu con được như nó, bố mẹ sẽ hài lòng hơn với con.
Những gì so sánh để lại khi đứa trẻ lớn lên
Cảm giác "mình chưa bao giờ đủ"
Vì luôn có một "con nhà người ta" giỏi hơn ở đâu đó, đứa trẻ hay bị so sánh dễ mang theo cảm giác mình luôn thiếu một chút. Khi lớn, cảm giác đó có thể chuyển thành sự cầu toàn, sợ thất bại, hoặc ngược lại là buông xuôi: "cố mấy cũng không bằng".
Ghét lây đứa trẻ kia
Đứa trẻ được khen không làm gì sai, nhưng thành cái gai. Nhiều người kể lại rằng đã ngại về quê, ngại đi đám giỗ chỉ vì không muốn đứng cạnh người anh họ được khen.
Giấu cha mẹ
Khi kết quả kém luôn dẫn đến so sánh, trẻ học cách giấu điểm, giấu chuyện ở trường. Cha mẹ mất đi chính nguồn thông tin cần để giúp con.
Ít khi tạo ra động lực bền
Có những đứa trẻ thật sự cố gắng sau khi bị so sánh. Nhưng nhiều người nhìn lại thì thấy mình cố để thoát khỏi cảm giác khó chịu, không phải vì thích điều mình làm. Kiểu động lực đó dễ tắt khi không còn ai để so.
Một hiệu ứng ít ai nghĩ tới: cá to ao nhỏ
Nhà tâm lý học giáo dục Herbert Marsh mô tả hiệu ứng "cá to ao nhỏ" (big-fish-little-pond effect) từ cuối thập niên 1980, kiểm chứng qua dữ liệu học sinh ở nhiều nước. Cùng một mức năng lực, học sinh ở trong lớp toàn bạn giỏi thường tự đánh giá năng lực học tập của mình thấp hơn học sinh ở lớp bình thường. Lý do: các em tự so với người xung quanh.
Điều này gợi ý cho cha mẹ: đứa con vào được trường chuyên, lớp chọn có thể thấy mình kém đi dù không hề kém. Nếu cha mẹ thêm vào đó những câu so sánh với bạn cùng lớp, áp lực nhân lên. Đôi khi con cần nghe cha mẹ nói rằng ở giữa lớp toàn người giỏi thì đứng giữa lớp cũng là giỏi.
Thay câu so sánh bằng câu gì
Không cần thành cha mẹ hoàn hảo. Chỉ cần đổi điểm so sánh: so con với chính con hôm qua, thay vì với đứa trẻ khác.
- Thay "Sao không được 9 như bạn Hà?" bằng "Lần trước con 6, lần này 7. Con thấy phần nào con làm tốt hơn?"
- Thay "Con nhà cô Thu tự giác lắm" bằng "Mẹ mệt khi phải nhắc nhiều lần. Mình nghĩ cách nào để con tự nhớ nhé."
- Khi người khác khoe con họ, có thể đáp "Giỏi quá, chắc cháu chăm lắm" mà không cần quay sang con mình.
- Khi họ hàng so sánh con mình trước mặt con, một câu nhẹ: "Mỗi đứa mỗi khác chị ạ, cháu nhà em đang cố môn Văn." Câu đó con mình sẽ nhớ.
Với con lớn, nếu đã từng so sánh nhiều, một lời thừa nhận có tác dụng hơn tưởng tượng: "Hồi trước bố hay đem con ra so với anh Tùng. Bố nghĩ lại thấy không hay. Bố xin lỗi." Lời xin lỗi của cha mẹ không làm cha mẹ mất uy; nó cho con thấy người lớn cũng sửa sai được.
Nếu chính bạn từng là đứa trẻ bị so sánh
Nhiều người đọc bài này không phải với tư cách cha mẹ, mà là đứa con năm xưa. Hiểu rằng cha mẹ mình cũng lớn lên trong một nền văn hoá coi thành tích là thể diện gia đình, và so sánh là cách dạy duy nhất họ biết, có thể giúp nhẹ lòng hơn mà không cần phủ nhận nỗi đau của mình. Và khi đến lượt mình làm cha mẹ, việc nhận ra câu "sao không được như…" sắp bật ra khỏi miệng đã là bước khó nhất.
Câu hỏi thường gặp
"Con nhà người ta" nghĩa là gì?
Đây là cách gọi đùa đứa trẻ hoàn hảo trong lời cha mẹ, luôn được đem ra so với con mình: học giỏi, ngoan, tự giác. Câu nói phổ biến trên mạng xã hội vì rất nhiều người lớn lên với cảm giác bị so sánh như vậy.
So sánh con với con người khác có tác hại gì?
Trẻ dễ nghe ra rằng bố mẹ chỉ thương mình khi mình giỏi, dẫn đến cảm giác chưa bao giờ đủ, xấu hổ khi thất bại, giấu chuyện với cha mẹ và ghét lây đứa trẻ được khen. Nghiên cứu về sự quý mến có điều kiện cho thấy cách thúc đẩy này đi kèm động lực bị ép buộc và oán giận cha mẹ.
So sánh có giúp con cố gắng hơn không?
Có trẻ cố gắng hơn sau khi bị so sánh, nhưng thường là để thoát cảm giác khó chịu, không phải vì thích việc mình làm. Kiểu động lực đó dễ tắt và có thể kèm lo âu, sợ thất bại. So con với chính con hôm qua thường bền hơn.
Hiệu ứng cá to ao nhỏ là gì?
Đó là hiện tượng học sinh có cùng năng lực nhưng ở trong lớp toàn bạn giỏi lại tự đánh giá mình thấp hơn học sinh ở lớp bình thường, do Herbert Marsh mô tả. Con vào trường chuyên, lớp chọn có thể thấy mình kém dù không kém, nên cần cha mẹ giúp nhìn đúng.
Họ hàng so sánh con trước mặt con thì nói sao?
Có thể đáp nhẹ nhàng, ghi nhận đứa trẻ kia mà không hạ con mình, ví dụ "mỗi đứa mỗi khác, cháu nhà em đang cố môn này". Con sẽ nhớ việc bố mẹ đứng về phía mình lâu hơn nội dung câu so sánh.
