Ghen tị giữa anh chị em ruột: vì sao cha mẹ công bằng mà con vẫn thấy thiệt

Anh chị em ruột ghen tị với nhau vì mỗi đứa trẻ đều cần biết mình có chỗ đứng riêng trong lòng cha mẹ, và trẻ đo chỗ đứng đó bằng những gì nhìn thấy được: ai được mua đồ, ai được bênh, ai được ngồi cạnh mẹ. Cha mẹ chia đều mà con vẫn thấy thiệt là chuyện rất thường, vì trẻ không đo bằng sổ sách mà bằng cảm giác được hiểu. Nghiên cứu cho thấy điều quan trọng không phải cha mẹ đối xử giống hệt, mà là trẻ hiểu được vì sao có sự khác nhau và thấy lý do đó công bằng.

Ghen tị anh chị em là gì, có bình thường không

Ghen tị là cảm giác khó chịu khi thấy người khác có thứ mình muốn, hoặc khi sợ mất một thứ mình đang có vào tay người khác. Giữa anh chị em, thứ được tranh giành ít khi là đồ chơi thật sự; đó là sự chú ý, thời gian và tình thương của cha mẹ, những thứ trẻ cảm thấy là có hạn.

Nhà tâm lý học Judy Dunn và Carol Kendrick theo dõi các gia đình ở Cambridge (Anh) từ trước khi đứa con thứ hai chào đời, kể lại trong sách Siblings: Love, Envy and Understanding (1982). Hai bà thấy ghen tị và gắn bó tồn tại song song: cùng một đứa trẻ có thể vừa giành đồ của em, vừa dỗ em khi em khóc. Tức là ghen tị không có nghĩa là không thương. Phần lớn ghen tị giữa anh chị em là một phần bình thường của việc lớn lên cùng nhau.

(Riêng giai đoạn chuẩn bị cho con lớn đón em bé là chủ đề riêng của các trang về nuôi dạy trẻ nhỏ; bài này nói về anh chị em đã lớn cùng nhau.)

Vì sao cha mẹ đã công bằng mà con vẫn thấy thiệt

Trẻ nhìn thấy phần người khác được, không thấy phần mình được

Đứa lớn thấy em được mẹ bế ru ngủ; nó không nhớ hồi bằng tuổi em, nó cũng được bế y như vậy. Đứa nhỏ thấy anh được đi chơi với bạn, được thức khuya; nó không thấy anh cũng phải gánh việc trông em, phải nghe "lớn rồi phải nhường". Mỗi đứa giữ một cuốn sổ chỉ ghi phần thiệt.

Công bằng của người lớn khác công bằng của trẻ

Người lớn chia theo nhu cầu: đứa sắp thi được đóng tiền học thêm, đứa nhỏ được mua giày vì chân lớn nhanh. Trẻ nhỏ, nhất là dưới 7–8 tuổi, hay hiểu công bằng là giống hệt: hai cái bánh phải bằng nhau, hai đứa phải được mua cùng lúc. Khi hai cách hiểu này không gặp nhau, cha mẹ thấy mình rất công bằng mà con vẫn ấm ức.

Cảm xúc của cha mẹ lộ ra nhiều hơn mình tưởng

Cha mẹ có thể thấy hợp với đứa này hơn đứa kia về tính cách, về sở thích. Điều đó bình thường và không có nghĩa là thương ít hơn. Nhưng trẻ đọc được giọng nói, nụ cười, sự kiên nhẫn của cha mẹ, và so sánh. Một lời khen ngẫu nhiên, một tiếng thở dài với đứa này mà không với đứa kia, trẻ đều ghi lại.

Nghiên cứu nói gì về đối xử khác nhau

Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng cha mẹ đối xử với các con không giống nhau là đối xử khác biệt (parental differential treatment). Nhiều nghiên cứu, trong đó có các công trình của Susan McHale, Kimberly Updegraff và Mark Feinberg, thấy đối xử khác biệt rõ rệt, nhất là về tình thương và sự khắt khe, đi kèm quan hệ anh chị em căng thẳng hơn và nhiều vấn đề cảm xúc hơn ở đứa trẻ thấy mình bị thiệt.

Nhưng có một chi tiết làm thay đổi cách nhìn. Ashley Kowal và Laurie Kramer, trong một nghiên cứu đăng trên Child Development năm 1997, hỏi trẻ xem chúng nghĩ gì về việc cha mẹ đối xử khác nhau. Phần lớn trẻ giải thích được lý do, như tuổi tác, nhu cầu riêng, tính cách. Những trẻ thấy lý do đó hợp lý thì quan hệ với anh chị em không xấu đi như những trẻ thấy đó là thiên vị.

Nói cách khác, cái làm đau không phải sự khác nhau, mà là sự khác nhau không được giải thích hoặc giải thích không thuyết phục.

Bảng nhận diện: ghen tị thường hay đáng lo

Với những dấu hiệu ở cột phải, nên trò chuyện riêng với từng con và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý trẻ em. Nếu trẻ nói muốn biến mất, muốn chết, hoặc tự làm đau mình, hãy đưa con đến bác sĩ nhi hoặc khoa tâm lý của bệnh viện sớm.

Cha mẹ làm gì: công bằng theo nhu cầu, không theo khuôn

Adele Faber và Elaine Mazlish, trong sách Siblings Without Rivalry (1987), đưa ra một ý rất dễ nhớ: thay vì cố đối xử bằng nhau, hãy đối xử với mỗi con theo cách riêng của con đó. Một đứa trẻ hỏi "mẹ thương ai hơn" không cần nghe "mẹ thương hai đứa bằng nhau"; nó cần nghe "mẹ thương con theo cách chỉ dành cho con, vì con là con".

Giải thích lý do khi có khác nhau

"Anh được mua giày vì giày cũ chật rồi. Tháng sau giày con chật, mẹ mua cho con." Một câu như vậy lấp được khoảng trống mà trẻ sẽ tự điền bằng suy đoán.

Thời gian riêng với từng con

Mười lăm phút đi chợ chỉ với một đứa, một buổi sáng chở riêng đứa lớn đi ăn phở, có sức hơn nhiều món quà chia đều. Ở thời gian riêng, trẻ không phải giành.

Gọi tên cảm xúc thay vì phán xử

"Con thấy ấm ức vì em được đi sinh nhật bạn còn con thì không." Gọi tên giúp trẻ thấy được hiểu, ngay cả khi quyết định không đổi. Phán xử ("con lớn rồi, ghen với em làm gì") chỉ đẩy cảm xúc xuống sâu hơn.

Đừng gán vai cố định

"Đứa ngoan", "đứa học giỏi", "đứa nghịch" là những nhãn dán làm anh chị em đứng ở hai phía. Chuyện bị so sánh với anh chị em và vết hằn của nó khi lớn lên là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ: so sánh công khai giữa các con là cách nhanh nhất để nuôi ghen tị.

Không bắt "lớn phải nhường" mọi lúc

Câu "anh lớn phải nhường em" rất quen trong nhà người Việt. Nhường là một giá trị đẹp, nhưng nếu đứa lớn lúc nào cũng phải nhường mà không bao giờ được bảo vệ phần của mình, nó học rằng nhu cầu của mình không đáng kể. Hãy để đứa lớn có những thứ riêng không phải chia.

Khi con đã lớn: ghen tị không biến mất mà đổi hình

Ở tuổi mới lớn, ghen tị chuyển sang chuyện quyền riêng tư, giờ về nhà, tiền tiêu vặt, sự tin tưởng. Khi trưởng thành, nó có thể quay lại quanh chuyện ai chăm bố mẹ nhiều hơn, ai được chia đất. Những nếp cảm xúc hình thành từ nhỏ, đứa nào thấy mình thiệt, thường theo người ta rất lâu. Vì thế, việc giải thích, lắng nghe từ khi con còn nhỏ không chỉ để trong nhà bớt ồn, mà còn để anh chị em giữ được nhau khi bố mẹ không còn làm cầu nối.