Khi cha mẹ cãi nhau trước mặt, trẻ thường thấy sợ, lo và tự hỏi có phải tại mình. Nghiên cứu nhiều chục năm cho thấy điều làm hại trẻ không phải là việc cha mẹ bất đồng, mà là cãi nhau gay gắt, kéo dài, không bao giờ làm lành, hoặc kéo con vào giữa. Trẻ thấy cha mẹ cãi rồi làm lành có thể học được cách giải quyết bất đồng; vì thế việc sửa lại sau cơn cãi quan trọng không kém việc tránh cãi.
Trẻ cảm thấy gì khi nghe bố mẹ cãi nhau
Người lớn nghe một trận cãi như một cuộc tranh luận về nội dung: tiền học thêm, chuyện về quê ăn Tết bên nội hay bên ngoại. Trẻ nghe nó như một câu hỏi về an toàn: nhà mình có sao không, bố mẹ có bỏ nhau không, mình có lỗi không.
Nhà tâm lý học E. Mark Cummings và Patrick Davies gọi đây là cảm giác an toàn cảm xúc (emotional security). Theo thuyết của hai ông, đưa ra từ giữa thập niên 1990, mỗi trận cãi của cha mẹ khiến trẻ ngầm đánh giá lại xem gia đình còn là chỗ dựa vững hay không. Trẻ phản ứng theo vài cách quen thuộc:
- Lo và cảnh giác: nín thở nghe ngóng, giật mình khi cửa đóng mạnh, để ý từng thay đổi trong giọng bố mẹ.
- Can thiệp: chạy vào giữa, kéo tay mẹ, hỏi "bố mẹ đừng cãi nữa", hoặc cố làm trò cho mọi người cười.
- Né: trốn vào phòng, đeo tai nghe, giả vờ không nghe thấy.
- Tự trách: "Tại con xin tiền mua giày nên bố mẹ cãi nhau."
Trẻ nhỏ chưa đủ khả năng hiểu rằng hai người có thể vừa giận nhau vừa vẫn thương nhau. Trẻ lớn hiểu được, nhưng lại hay đứng về một bên, rồi thấy có lỗi với bên kia.
Ngay cả trẻ sơ sinh cũng "nghe" được không khí
Một nghiên cứu của Alice Graham, Philip Fisher và Jennifer Pfeifer (Đại học Oregon), đăng trên tạp chí Psychological Science năm 2013, cho trẻ 6–12 tháng tuổi nghe các câu nói với giọng giận dữ trong lúc trẻ đang ngủ và được chụp não. Trẻ sống trong nhà mà cha mẹ báo cáo có nhiều xung đột hơn cho thấy phản ứng mạnh hơn ở một số vùng não liên quan đến xử lý cảm xúc và căng thẳng.
Đây là nghiên cứu nhỏ, dựa vào lời tự khai của cha mẹ, và không nói được trẻ "bị tổn thương não". Nhưng nó gợi ý một điều cha mẹ nên biết: ý nghĩ "con còn bé, không biết gì đâu" không đúng. Trẻ chưa hiểu lời, nhưng đã nhạy với giọng điệu.
Cãi nhau kiểu nào hại, kiểu nào không
Các nhóm nghiên cứu của Cummings và của Gordon Harold (Anh) phân biệt xung đột xây dựng và xung đột phá hoại. Bài tổng quan của Harold và Sellers năm 2018 trên Journal of Child Psychology and Psychiatry tóm lại: cách cha mẹ xử lý bất đồng ảnh hưởng tới sức khoẻ tinh thần của trẻ, và ảnh hưởng này có ở cả gia đình còn nguyên vẹn lẫn gia đình đã ly hôn.
| Dấu hiệu | Xung đột xây dựng | Xung đột phá hoại |
|---|---|---|
| Giọng và lời | Có thể to, nhưng không chửi, không xúc phạm | Mạt sát, chê bai con người, doạ bỏ đi |
| Thân thể | Không động tay, không đập phá | Đập đồ, xô đẩy, đánh |
| Chủ đề | Bàn chuyện người lớn, giữa người lớn | Lấy con ra làm lý do, bắt con chọn phe |
| Kết thúc | Có thoả hiệp, có làm lành, trẻ biết là đã xong | Bỏ lửng, chiến tranh lạnh, lặp lại mãi |
| Trẻ học được | Bất đồng là bình thường và giải quyết được | Xung đột là nguy hiểm, không lối ra |
Trong các thí nghiệm của Cummings, trẻ được xem những đoạn phim người lớn cãi nhau với nhiều kiểu kết thúc. Trẻ ít lo hơn hẳn khi đoạn cãi kết thúc bằng làm lành, so với khi bỏ lửng; và chỉ cần được biết là người lớn đã làm lành sau đó, dù không tận mắt thấy, mức lo của trẻ cũng giảm. Đó là lý do bước sửa lại có sức nặng.
Những cảnh trẻ nhớ lâu nhất
Người lớn đã quên trận cãi từ lâu, nhưng nhiều người trưởng thành vẫn nhớ rõ một số cảnh thời nhỏ. Những cảnh hay được kể lại:
- Mẹ xách túi nói "tôi về ngoại đây", con đứng ở cửa không biết theo ai.
- Bố mẹ hỏi con: "Con nói xem bố đúng hay mẹ đúng."
- Bị dặn: "Đừng kể với bà là bố mẹ cãi nhau."
- Câu nói lỡ: "Nếu không vì con thì tôi đã…"
Điểm chung: trẻ bị đặt vào vai không phải của trẻ, làm trọng tài, người giữ bí mật, hoặc lý do của sự bất hạnh. Tránh được bốn cảnh này đã là tránh được phần lớn tổn hại.
Sửa lại sau khi lỡ cãi trước mặt con
Cha mẹ nào cũng có lúc không kìm được. Điều đáng làm là sửa lại, càng sớm càng tốt, và để con thấy hoặc biết việc sửa đó.
Với trẻ 3–6 tuổi
Câu ngắn, cụ thể, nhấn vào an toàn: "Lúc nãy bố mẹ nói to với nhau, chắc con sợ. Bố mẹ giận nhau một chút, giờ hết rồi. Không phải tại con. Bố mẹ vẫn thương nhau và thương con." Có thể để con thấy bố mẹ ngồi ăn cùng nhau, nói chuyện bình thường.
Với trẻ 7–12 tuổi
Trẻ tuổi này hiểu được nhiều hơn và hay hỏi lại. Nói thật ở mức vừa đủ: "Bố mẹ không cùng ý về chuyện sửa nhà. Bố mẹ cãi to là chưa hay. Bố mẹ đã bàn lại và chọn cách này." Không cần kể chi tiết chuyện tiền bạc hay chuyện họ hàng.
Với tuổi mới lớn
Con 13–16 tuổi đã có chính kiến, có thể bênh một bên. Nên thừa nhận cách mình cư xử ("Mẹ đã nói nặng với bố, mẹ không vui vì điều đó") và tôn trọng việc con có cảm xúc riêng, nhưng không biến con thành người tâm sự chuyện vợ chồng.
Ba điều không nên làm khi sửa lại
- Bảo con "quên đi", "có gì đâu mà sợ" — trẻ cần được công nhận là đã sợ.
- Kể tội người kia với con để con hiểu "ai đúng".
- Hứa "bố mẹ sẽ không bao giờ cãi nhau nữa" — lời hứa không giữ được làm trẻ mất tin.
Có nên giấu con hoàn toàn không
Nhiều cha mẹ chọn chỉ cãi nhau khi con đi ngủ hoặc đi học. Điều đó tốt cho những chuyện thật sự của người lớn. Nhưng nếu trẻ không bao giờ thấy bố mẹ bất đồng rồi giải quyết, trẻ thiếu một bài học quan trọng: hai người thương nhau vẫn có thể nghĩ khác nhau. Một số bất đồng nhỏ, nói bình tĩnh trước mặt con rồi chốt lại được ("Mẹ muốn đi biển, bố muốn lên Đà Lạt, năm nay mình đi biển, năm sau lên núi"), là cách dạy tự nhiên nhất.
Cũng nên nhớ: giấu cãi nhau mà để lại chiến tranh lạnh kéo dài thì trẻ vẫn cảm nhận được. Im lặng nặng nề không phải là "không cãi".
Khi nào cần trợ giúp
Nếu xung đột trong nhà có bạo lực, xô đẩy, đập phá, doạ nạt, thì đó không còn là chuyện kỹ năng cãi nhau. Trẻ chứng kiến bạo lực giữa cha mẹ được coi là trẻ bị ảnh hưởng trực tiếp. Hãy tìm trợ giúp: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí), công an khu vực, hoặc gọi 115 nếu có nguy hiểm tính mạng.
Nếu trẻ có thay đổi kéo dài trên hai tuần, như khó ngủ, bỏ ăn, gặp ác mộng nhiều, thoái lùi (đã tự đi vệ sinh lại tè dầm), sa sút học tập rõ, hoặc nói muốn biến mất, nên đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em tại khoa tâm lý của bệnh viện. Cha mẹ hay cãi nhau dai dẳng cũng có thể tìm đến tham vấn hôn nhân – gia đình; đó là một việc làm cho con, không chỉ cho hai người.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ cãi nhau ảnh hưởng đến con như thế nào?
Trẻ thường thấy sợ, lo, cảnh giác và hay tự trách. Nghiên cứu cho thấy xung đột gay gắt, kéo dài, không làm lành hoặc kéo con vào giữa liên quan đến các vấn đề cảm xúc và hành vi ở trẻ. Bất đồng nhẹ, được giải quyết êm thì không gây hại tương tự.
Trẻ sơ sinh có bị ảnh hưởng khi bố mẹ cãi nhau không?
Trẻ sơ sinh chưa hiểu lời nhưng nhạy với giọng điệu. Một nghiên cứu năm 2013 cho thấy trẻ 6–12 tháng ở nhà có nhiều xung đột phản ứng mạnh hơn với giọng giận dữ, kể cả khi đang ngủ. Đây là nghiên cứu nhỏ, nhưng cho thấy "con còn bé không biết gì" là không đúng.
Lỡ cãi nhau trước mặt con thì phải làm gì?
Sửa lại sớm: nói với con rằng bố mẹ đã giận nhau, giờ đã ổn, không phải tại con và bố mẹ vẫn thương nhau. Cho con thấy hoặc biết bố mẹ đã làm lành. Đừng bảo con quên đi và đừng kể tội người kia với con.
Có nên cho con thấy bố mẹ bất đồng không?
Bất đồng nhỏ, nói bình tĩnh và chốt lại được trước mặt con là bài học tốt, vì trẻ thấy hai người thương nhau vẫn có thể nghĩ khác nhau. Chuyện nặng của người lớn, như tiền nợ hay chuyện họ hàng gay gắt, nên bàn riêng.
Khi nào cãi nhau trong nhà cần người ngoài giúp?
Khi có bạo lực, đập phá, doạ nạt, hãy gọi Tổng đài bảo vệ trẻ em 111 hoặc 115 nếu nguy hiểm tính mạng. Khi trẻ có thay đổi kéo dài trên hai tuần như mất ngủ, bỏ ăn, thoái lùi, nên đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
