Chiến tranh lạnh trong nhà là khi hai người giận nhau mà không cãi, chỉ im lặng: không chào, không hỏi, ăn cơm mỗi người một góc, nhắn qua con. Im lặng kéo dài không làm cơn giận nguội đi, nó chuyển cơn giận thành căng thẳng ngầm mà cả nhà, kể cả trẻ nhỏ, đều cảm nhận được. Nghiên cứu về sự phớt lờ cho thấy bị im lặng làm người ta đau thật, và kiểu "một người đòi nói, một người rút lui" là một vòng lặp khó gỡ nhất trong gia đình.
Im lặng để giận khác im lặng để nghỉ thế nào
Không phải im lặng nào cũng là chiến tranh lạnh. Có những lúc cần thôi nói để khỏi lỡ lời, và đó là một lựa chọn lành mạnh nếu được nói ra. Điểm khác nằm ở chỗ người kia có biết chuyện gì đang xảy ra hay không.
| Im lặng để nghỉ | Im lặng để phạt | |
|---|---|---|
| Có báo trước không | Có: "Anh cần một tiếng cho đầu nguội, tối mình nói tiếp." | Không, người kia tự đoán |
| Thời gian | Có hẹn quay lại | Không hẹn, kéo dài vài ngày, có khi vài tuần |
| Mục đích | Giữ cho cuộc nói chuyện sau tốt hơn | Cho người kia thấy mình giận, bắt họ chịu |
| Người kia cảm thấy | Hơi lơ lửng nhưng yên tâm | Bị gạt ra, lo âu, hoặc cũng giận lại |
Người Việt có sẵn nhiều chữ cho kiểu thứ hai: giận lẫy, hờn, "làm mặt lạnh", "để cho biết". Nhiều người lớn lên trong nhà mà bố mẹ giận nhau theo cách đó, nên coi là bình thường.
Bị phớt lờ đau thật: nghiên cứu về sự tẩy chay
Nhà tâm lý học Kipling Williams (Đại học Purdue, Mỹ) nghiên cứu sự phớt lờ và tẩy chay (ostracism) trong nhiều năm. Một thí nghiệm nổi tiếng của nhóm ông là Cyberball: người tham gia chuyền bóng ảo trên máy tính với hai "người chơi" khác, thật ra do máy điều khiển. Sau vài lượt, hai người kia thôi chuyền cho họ. Chỉ vài phút bị bỏ rơi bởi người lạ, trong một việc vô nghĩa, người tham gia đã báo cáo buồn hơn, thấy mình kém giá trị hơn và thấy bị mất kiểm soát.
Năm 2003, Naomi Eisenberger, Matthew Lieberman và Williams đăng trên tạp chí Science một nghiên cứu chụp não khi người ta bị loại khỏi trò chuyền bóng đó, thấy hoạt động ở một số vùng cũng tham gia khi đau thể xác. Kết quả chụp não này về sau bị tranh luận về cách diễn giải; không nên nói "não coi bị phớt lờ y như bị đánh". Nhưng phần cảm nhận thì rất ổn định qua nhiều nghiên cứu: bị phớt lờ là một trải nghiệm khó chịu thật, không phải chuyện "tự ái vặt".
Nếu vài phút bị người lạ lờ đi trên máy tính đã đủ gây khó chịu, thì vài ngày bị người mình thương lờ đi trong chính nhà mình nặng hơn nhiều.
Vòng lặp đòi nói – rút lui
Các nhà nghiên cứu hôn nhân như Andrew Christensen mô tả một khuôn mẫu hay gặp: một người đòi nói chuyện, phàn nàn, gây sức ép (demand); người kia né, im, bỏ đi chỗ khác (withdraw). Càng bị đòi, người kia càng rút; càng bị né, người này càng đòi gắt. Một phân tích gộp của Paul Schrodt và cộng sự (2014, tạp chí Communication Monographs) tổng hợp hàng chục nghiên cứu và thấy khuôn mẫu này đi kèm mức hài lòng thấp hơn trong quan hệ.
Điều đáng hiểu là cả hai bên đều thấy mình đang phản ứng với bên kia. Người đòi nghĩ: "Mình phải nói to vì anh ấy không bao giờ chịu nghe." Người rút nghĩ: "Mình im vì nói gì cũng thành cãi." Chiến tranh lạnh thường là đoạn cuối của vòng lặp này: người đòi mệt, thôi đòi; người rút thì đã quen im. Hai người ngừng nói, nhưng chẳng chuyện gì được giải quyết.
Gottman gọi kiểu rút lui hoàn toàn khi đang tranh cãi là "dựng tường đá" và xếp nó vào nhóm thói quen gây hại nhất; chuyện đó thuộc mảng kỹ năng cãi nhau, ở đây chỉ nhắc để thấy im lặng không trung tính.
Cả nhà cùng lạnh: con cái và ông bà cảm thấy gì
Người lớn hay tin rằng giận nhau trong im lặng là cách "giữ cho con không biết". Trẻ biết. Trẻ nhỏ đọc không khí bằng giọng nói, nét mặt, bằng việc bữa cơm bỗng không ai nói chuyện, bố ngủ ngoài phòng khách. Nghiên cứu về xung đột cha mẹ của E. Mark Cummings và Patrick Davies cho thấy trẻ phản ứng không chỉ với cãi to mà cả với sự lạnh nhạt, né tránh giữa cha mẹ; điều trẻ cần nhất là cảm giác gia đình vẫn an toàn.
Trong chiến tranh lạnh, trẻ còn hay bị kéo vào làm người đưa tin: "Con nói với bố là mẹ không đi ăn giỗ đâu." Việc nhỏ này đặt trẻ vào giữa hai người lớn, buộc trẻ chọn giọng, chọn lời, và thường khiến trẻ thấy mình có trách nhiệm làm cho bố mẹ hết giận. Ông bà sống chung thì khó xử theo kiểu khác: nói thì sợ can thiệp, không nói thì ngồi trong bầu không khí ngột ngạt.
- Trẻ 3–6 tuổi có thể bám người hơn, khó ngủ, hoặc cố làm trò để bố mẹ cười.
- Trẻ 7–12 tuổi hay hỏi dò, hay đoán mình có lỗi.
- Tuổi mới lớn có thể đóng cửa phòng, tỏ ra không quan tâm, nhưng vẫn để ý mọi thứ.
Nếu trẻ có thay đổi kéo dài hơn hai tuần như bỏ ăn, mất ngủ, thoái lùi đột ngột, nói những câu về chuyện không muốn sống, cha mẹ nên đưa trẻ gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Nếu trong nhà có bạo lực, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí); nguy hiểm tính mạng thì gọi 115.
Vì sao người ta chọn im lặng
Hiểu lý do giúp bớt quy kết người kia là lạnh lùng, độc ác.
- Sợ lỡ lời. Nhiều người im vì biết nếu nói, mình sẽ nói điều khó rút lại.
- Không có chữ. Người lớn lên trong nhà ít nói về cảm xúc có thể không biết nói "anh thấy bị coi thường" như thế nào, nên im.
- Thấy nói vô ích. Sau nhiều lần nói mà không được nghe, im lặng thành cách tự bảo vệ.
- Muốn giữ quyền. Có lúc im lặng là cách để người kia phải xuống nước trước. Đây là kiểu khó gỡ nhất, vì thắng thua đã chen vào.
- Học từ nhà cũ. Bố mẹ từng giận nhau kiểu đó, nên mình cũng thế, không nhận ra mình đang lặp lại.
Thoát ra: ai nói trước, nói gì
Chiến tranh lạnh hiếm khi tự kết thúc đẹp; thường là nó nhạt dần, rồi hai người trở lại nói chuyện như không có gì, và chuyện gốc nằm đó chờ lần sau. Muốn kết thúc thật, cần một người mở lời. Người mở lời trước không phải người thua.
Một câu mở cửa
Câu mở không cần giải quyết hết. Nó chỉ cần tháo cái khoá im lặng: "Mấy hôm nay mình không nói chuyện, em thấy nặng nề quá. Tối nay mình ngồi một lúc được không?" Tránh mở bằng câu xét xử ("Anh định im đến bao giờ?") vì nó kéo vòng đòi – rút quay lại ngay.
Tách chuyện gốc khỏi chuyện im lặng
Thường có hai chuyện chồng lên nhau: chuyện gây giận lúc đầu (tiền biếu nhà nội, ai đón con), và chuyện mấy ngày im lặng làm cả hai tổn thương thêm. Nói về cả hai, nhưng từng chuyện một.
Hẹn một quy ước cho lần sau
Nhiều cặp thống nhất được một luật đơn giản: được quyền xin nghỉ, nhưng phải nói ra và hẹn giờ quay lại, không quá một ngày. Như vậy ai cần khoảng lặng vẫn có, mà người kia không bị bỏ lơ lửng.
Gỡ con ra khỏi giữa
Nói với con một câu ngắn, đúng tuổi: "Bố mẹ giận nhau mấy hôm, không phải tại con, giờ bố mẹ đang nói chuyện lại rồi." Trẻ cần nghe điều đó bằng lời, không phải tự đoán.
Nếu chiến tranh lạnh lặp lại theo chu kỳ, mỗi lần dài hơn, hoặc đi kèm sự kiểm soát (cắt tiền, cấm liên lạc với người khác), đó không còn là chuyện tính khí. Một chuyên gia tham vấn hôn nhân – gia đình có thể giúp hai người nhìn ra vòng lặp của mình.
Câu hỏi thường gặp
Chiến tranh lạnh vợ chồng là gì?
Đó là khi hai người giận nhau nhưng không nói ra, chọn im lặng, tránh mặt, không chào hỏi trong nhiều ngày. Khác với xin nghỉ một lúc cho nguôi, chiến tranh lạnh không có hẹn quay lại và thường được dùng để người kia "phải biết" mình đang giận. Nó làm căng thẳng kéo dài và lan sang cả nhà.
Im lặng khi giận có tốt hơn cãi nhau không?
Im lặng ngắn, có báo trước và có hẹn nói lại, giúp tránh lỡ lời và thường tốt. Im lặng kéo dài để phạt người kia thì không tốt hơn cãi nhau, vì chuyện gốc không được giải quyết mà người bị im lặng còn chịu thêm cảm giác bị phớt lờ. Nghiên cứu về sự tẩy chay cho thấy bị phớt lờ là trải nghiệm khó chịu thật.
Bố mẹ chiến tranh lạnh con có biết không?
Có. Trẻ đọc không khí gia đình qua giọng nói, nét mặt, bữa cơm im lặng, chỗ ngủ thay đổi. Trẻ có thể lo lắng, đoán mình có lỗi hoặc bị kéo vào làm người đưa tin. Nói với con rằng bố mẹ đang giận nhau, không phải tại con và bố mẹ sẽ làm lành giúp trẻ yên tâm hơn.
Ai nên làm lành trước khi chiến tranh lạnh?
Người thấy mệt mỏi với im lặng trước thì mở lời trước; điều đó không có nghĩa là nhận thua hay nhận hết lỗi. Câu mở chỉ cần tháo khoá im lặng và hẹn một lúc nói chuyện, chưa cần giải quyết hết. Sau đó mới bàn chuyện gốc gây giận.
Vòng lặp đòi nói – rút lui là gì?
Đó là khuôn mẫu một người gây sức ép đòi nói chuyện, còn người kia càng bị đòi càng im và né. Các nhà nghiên cứu hôn nhân đã mô tả khuôn mẫu này từ lâu và thấy nó đi kèm mức hài lòng thấp hơn. Cả hai bên đều thấy mình chỉ đang phản ứng với bên kia, nên cần một người dừng vòng lặp trước.
