Đồng cảm với người khác mình — người khuyết tật, người khác vùng miền, khác thế hệ — khó hơn vì ta không có sẵn trải nghiệm để soi vào, và hay lấy định kiến lấp chỗ trống. Cách có nhiều bằng chứng nhất là tiếp xúc thật trong điều kiện bình đẳng, cùng làm một việc chung, và hỏi chính người đó thay vì tưởng tượng thay họ. Một điều bất ngờ: các bài "giả làm người khuyết tật" như bịt mắt đi thử có thể làm ta hiểu sai hơn.
Vì sao đồng cảm với người khác mình lại khó
Đồng cảm nhận thức dựa nhiều vào việc "nếu là mình thì sao". Với người giống mình, phép soi này khá trúng. Với người khác mình, nó dễ trật theo hai hướng:
- Tưởng họ khổ hơn thực tế. Người đi bộ hình dung ngồi xe lăn là bi kịch, trong khi nhiều người dùng xe lăn sống, làm việc, yêu đương bình thường; điều làm họ khổ thường là bậc thềm không có lối lên.
- Tưởng họ giống mình hơn thực tế. Cháu nghĩ ông bà "chắc cũng thấy điện thoại tiện", trong khi ông bà thấy lạc lõng khi mọi chuyện trong họ đều bàn trong nhóm Zalo.
Thêm vào đó là thiên vị nhóm mình (bàn ở bài riêng trong danh mục này): đồng cảm tự nhiên chảy mạnh về người cùng quê, cùng tuổi, cùng hoàn cảnh.
Tiếp xúc: cách có nhiều bằng chứng nhất
Năm 1954, nhà tâm lý học Gordon Allport trong cuốn The Nature of Prejudice đưa ra "giả thuyết tiếp xúc": định kiến giữa các nhóm giảm khi người hai nhóm gặp nhau, với điều kiện cuộc gặp diễn ra ngang hàng, cùng hướng tới mục tiêu chung, hợp tác chứ không cạnh tranh, và được người có uy tín ủng hộ.
Năm 2006, Thomas Pettigrew và Linda Tropp gộp kết quả của hơn năm trăm nghiên cứu và thấy tiếp xúc nhìn chung có làm giảm định kiến — với nhiều loại nhóm khác nhau, không chỉ chủng tộc mà cả người khuyết tật, người cao tuổi, người có bệnh tâm thần. Một phân tích tiếp theo của chính hai tác giả (2008) chỉ ra tiếp xúc giảm định kiến chủ yếu qua hai đường: bớt lo lắng khi gặp người khác nhóm và tăng đồng cảm, tăng khả năng nhìn từ góc của họ.
Điều kiện "ngang hàng" rất quan trọng. Đến trại trẻ khuyết tật một ngày, chụp ảnh tặng quà rồi về là tiếp xúc theo kiểu người cho – người nhận; nó dễ nuôi thương hại hơn là đồng cảm. Học chung một lớp, làm chung một nhóm, chơi chung một đội thì khác.
Cái bẫy của bài "giả làm người khuyết tật"
Nhiều trường học, công ty tổ chức hoạt động bịt mắt đi một vòng, ngồi xe lăn một giờ, để "thấu hiểu người khuyết tật". Ý định tốt, nhưng nghiên cứu cho thấy cần cẩn thận. Năm 2015, Arielle Silverman và cộng sự công bố thí nghiệm trên Social Psychological and Personality Science: người vừa bịt mắt làm một số việc đánh giá người khiếm thị là kém khả năng làm việc, sống độc lập hơn so với người không bịt mắt.
Lý do dễ hiểu: người bịt mắt lần đầu trải qua cú sốc của việc vừa mất thị lực — vụng về, sợ hãi — chứ không phải cuộc sống của người đã quen, đã có kỹ năng, có gậy dò đường, có phần mềm đọc màn hình. Bài giả lập vô tình dạy ta rằng "mù là bất lực". Nhiều tổ chức của người khuyết tật trên thế giới cũng phản đối hình thức này.
Cách tốt hơn: mời chính người khuyết tật đến kể, làm việc chung, hoặc giao cho học sinh nhiệm vụ đo xem trường mình có lối đi cho xe lăn không, nhà vệ sinh có rộng đủ không. Chuyển sự chú ý từ "họ khổ" sang "môi trường đang thiếu gì".
Đồng cảm với người khuyết tật: vài điều nhỏ
Phong trào quyền của người khuyết tật trên thế giới có khẩu hiệu "không có gì về chúng tôi mà thiếu chúng tôi". Việt Nam có Luật Người khuyết tật năm 2010, và Quốc hội đã phê chuẩn Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền của người khuyết tật cuối năm 2014. Trong đời thường, đồng cảm thể hiện qua những việc nhỏ:
- Hỏi trước khi giúp. "Anh có cần em đẩy giúp không?" thay vì tự đẩy xe lăn của người ta.
- Nói chuyện trực tiếp với người đó, không nói qua người đi cùng.
- Dùng từ đúng. "Người khuyết tật", "người khiếm thị", "người khiếm thính" thay vì "tàn tật", "thằng mù", "câm điếc".
- Không khen kiểu thương hại. "Bị thế mà vẫn đi làm được, giỏi quá" ngầm cho rằng đi làm là điều phi thường với họ.
- Không chạm vào xe lăn, gậy, chó dẫn đường khi chưa được phép — đó là một phần cơ thể và sự tự chủ của người ta.
Khác vùng miền: giọng nói và chuyện cười
Người Việt sống trên một dải đất dài, ba miền ba giọng, và nay nhiều người chuyển tới TP.HCM, Hà Nội, Đà Nẵng làm việc. Chuyện cười về giọng vùng, món ăn, "tính cách người miền này miền kia" rất phổ biến trong công sở và nhóm chat. Những định kiến vùng miền ấy không đứng được khi xét kỹ (một site khác trong hệ đã bàn riêng chủ đề tính cách vùng miền).
Với đồng cảm, điều đáng để ý là cảm giác của người mới đến: một bạn sinh viên từ Nghệ An vào TP.HCM nghe cả lớp nhại giọng mình, cười vui vẻ, có thể ngại nói trong lớp cả năm. Không ai có ý xấu; chỉ là không ai đứng ở chỗ người đó. Câu tự hỏi đơn giản: nếu mình là người duy nhất nói giọng này trong phòng, mình có thấy câu đùa ấy buồn cười không?
Khác thế hệ: ông bà, cha mẹ và con cái
Năm 2000, Adam Galinsky và Gordon Moskowitz công bố thí nghiệm: người tham gia được yêu cầu viết về một ngày của một người cao tuổi trong ảnh. Nhóm được hướng dẫn "hãy tưởng tượng mình là người đó" viết ít câu rập khuôn về người già hơn nhóm chỉ được bảo cố gắng gạt bỏ định kiến. Nhìn từ góc người kia hiệu quả hơn tự răn mình đừng định kiến.
Trong nhà, khoảng cách thế hệ hay hiện ra ở những câu như "bà lạc hậu", "bố mẹ không hiểu gì về mạng", và ngược lại "bọn trẻ bây giờ sướng quá chẳng biết khổ". Vài việc làm cầu nối:
| Người trẻ với người già | Người lớn với người trẻ |
|---|---|
| Hỏi ông bà về một ngày bình thường hồi ông bà bằng tuổi mình: ăn gì, chơi gì, sợ gì | Hỏi con về một ngày bình thường ở trường, trên mạng — với sự tò mò, không phán xét |
| Dạy ông bà dùng điện thoại chậm, không thở dài | Để con dạy mình một thứ gì đó mới |
| Nhớ rằng ông bà từng là người trẻ với ước mơ riêng | Nhớ rằng nỗi lo của con ở tuổi này cũng thật như nỗi lo của mình ngày xưa |
Góc nhìn hôm nay: một cuộc trò chuyện ngang hàng
Trong tháng này, chọn một người khác mình mà mình hay gặp nhưng chưa từng thật sự trò chuyện — bác hàng xóm lớn tuổi, đồng nghiệp từ vùng khác, một người khuyết tật trong khu phố — và hỏi một câu về cuộc sống của họ, rồi nghe mà không chen lời khuyên. Đó là phiên bản nhỏ nhất của "tiếp xúc ngang hàng" mà Allport mô tả cách đây hơn bảy mươi năm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để đồng cảm với người khác biệt với mình?
Cách có nhiều bằng chứng nhất là tiếp xúc thật trong điều kiện ngang hàng, cùng làm việc chung, và hỏi chính người đó thay vì tưởng tượng thay họ. Phân tích gộp của Pettigrew và Tropp cho thấy tiếp xúc giảm định kiến một phần nhờ tăng đồng cảm.
Bịt mắt trải nghiệm làm người khiếm thị có giúp đồng cảm không?
Có thể phản tác dụng. Nghiên cứu năm 2015 của Silverman và cộng sự thấy người vừa bịt mắt lại đánh giá người khiếm thị kém khả năng hơn, vì họ trải nghiệm cú sốc mất thị lực chứ không phải cuộc sống đã thích nghi.
Giả thuyết tiếp xúc của Allport là gì?
Là ý tưởng của Gordon Allport (1954) rằng định kiến giữa các nhóm giảm khi họ tiếp xúc trong điều kiện ngang hàng, có mục tiêu chung, hợp tác và được ủng hộ. Hơn năm trăm nghiên cứu sau đó nhìn chung xác nhận điều này.
Nên gọi người khuyết tật thế nào cho tôn trọng?
Dùng "người khuyết tật", "người khiếm thị", "người khiếm thính" như Luật Người khuyết tật năm 2010, tránh các từ như "tàn tật", "thằng mù". Tốt nhất là hỏi chính người đó họ muốn được gọi thế nào.
Làm sao để con cháu hiểu ông bà hơn?
Khuyến khích con hỏi ông bà về một ngày bình thường hồi ông bà còn nhỏ và tưởng tượng mình ở vị trí ấy. Thí nghiệm của Galinsky và Moskowitz cho thấy đặt mình vào chỗ người cao tuổi làm giảm suy nghĩ rập khuôn về họ.
