Trẻ bắt đầu "đọc" gương mặt người lớn từ rất sớm: vài tháng tuổi đã phản ứng khi mẹ bỗng lạnh mặt, và quanh mốc 9–12 tháng thì biết nhìn nét mặt cha mẹ để quyết định một thứ lạ là an toàn hay đáng sợ. Hai thí nghiệm nổi tiếng nhất cho thấy điều đó là thí nghiệm "mặt lạnh" (still face) của Edward Tronick và thí nghiệm "vách đá ảo" về tham chiếu xã hội. Còn việc gọi đúng tên từng cảm xúc trên mặt người khác thì kéo dài suốt tuổi mẫu giáo, tiểu học, chứ không xong trong năm đầu.
Trẻ sơ sinh nhìn thấy gì trên gương mặt
Mắt trẻ mới sinh còn mờ, nhìn rõ nhất ở khoảng cách chừng hai, ba gang tay. Nhiều thí nghiệm từ thập niên 1970 đến nay cho thấy trẻ sơ sinh nhìn lâu hơn vào những hình có bố cục giống mặt người (hai chấm trên, một chấm dưới) so với cùng các chấm đó xếp lộn xộn. Các nhà nghiên cứu còn tranh luận đây là một "thiên hướng bẩm sinh" riêng cho khuôn mặt hay chỉ là sở thích chung với hình nặng phía trên, nhưng điểm chung thì rõ: gương mặt là thứ trẻ chú ý từ những ngày đầu.
Chú ý tới mặt chưa có nghĩa là hiểu cảm xúc trên mặt. Trong vài tháng đầu, bé phân biệt được mặt quen với mặt lạ, giọng mẹ với giọng người khác, rồi dần dần thấy khác biệt giữa mặt tươi và mặt cau. Nghiên cứu theo dõi chuyển động mắt cho thấy khoảng 7 tháng tuổi, trẻ bắt đầu nhìn lâu hơn và khó rời mắt khỏi những gương mặt sợ hãi — một dấu hiệu cho thấy não đã coi nét mặt này là thông tin đáng để ý.
Chuyện "trẻ sơ sinh bắt chước lè lưỡi theo người lớn" (Meltzoff và Moore, 1977) cũng chưa chắc: một nghiên cứu theo dõi lớn năm 2016 của Oostenbroek và cộng sự không thấy hiện tượng này.
Thí nghiệm "mặt lạnh" của Edward Tronick
Năm 1975, nhà tâm lý học phát triển Edward Tronick cùng đồng nghiệp trình bày một thí nghiệm đơn giản đến mức ai xem video cũng thấy nhói lòng. Thí nghiệm có ba bước:
- Chơi bình thường: mẹ ngồi đối diện con khoảng vài tháng tuổi, cười, nói, đáp lại mọi tiếng ê a.
- Mặt lạnh: mẹ quay đi một chút rồi quay lại với gương mặt bất động, không cười, không nói, không đáp lại, trong khoảng hai phút.
- Nối lại: mẹ trở lại chơi như bình thường.
Ở bước hai, phần lớn trẻ làm theo một trình tự rất giống nhau. Đầu tiên bé cố "gọi" mẹ về: cười, chỉ tay, ê a to hơn. Không được, bé bắt đầu cau, quay mặt đi, mút tay, có bé ưỡn người, có bé khóc. Rồi bé co lại, nhìn xuống. Khi mẹ nối lại, đa số trẻ hồi phục, nhưng nhiều bé vẫn còn dè dặt một lúc.
Thí nghiệm sau đó được lặp lại ở nhiều nước và thành quy trình chuẩn của tâm lý học phát triển. Điều nó cho thấy không phải là "trẻ đọc được sáu cảm xúc" mà sâu hơn: trẻ vài tháng tuổi đã chờ đợi một cuộc trò chuyện có qua có lại bằng nét mặt. Khi phía bên kia đột ngột tắt, bé nhận ra ngay và cố sửa.
Thí nghiệm này KHÔNG nói gì
Nhiều bài đăng lấy video mặt lạnh để doạ cha mẹ: "lướt điện thoại trước mặt con là làm hại con". Tronick nhấn mạnh điều ngược lại. Trong tương tác bình thường, mẹ và con lệch nhịp nhau rất thường xuyên — mẹ nhìn đi chỗ khác, bé quấy, mẹ hiểu sai — và điều quan trọng là sửa lại. Một đứa trẻ trải qua vô số lần "lệch rồi nối lại" sẽ học được rằng cảm giác khó chịu là thứ đi qua được. Thí nghiệm đo phản ứng trong hai phút, không đo hậu quả lâu dài của một người mẹ lúc mệt quay đi.
Tham chiếu xã hội: nhìn mặt mẹ rồi mới bò tiếp
Từ khoảng 9–12 tháng, trẻ có thêm một kỹ năng mới: gặp chuyện lạ thì quay sang nhìn mặt người lớn, rồi hành động theo cảm xúc đọc được ở đó. Các nhà tâm lý gọi là tham chiếu xã hội (social referencing).
Thí nghiệm kinh điển là "vách đá ảo" (visual cliff): một mặt kính dày đặt ngang qua một khoảng hụt, nhìn qua kính thấy như có vực sâu nhưng thật ra bò qua an toàn. Năm 1985, nhóm của James Sorce, Robert Emde, Joseph Campos và Mary Klinnert cho trẻ 12 tháng bò tới mép "vực", ở bên kia mẹ đứng với một nét mặt được dặn trước. Khi mẹ tỏ vẻ vui, khích lệ, phần lớn các bé bò qua. Khi mẹ tỏ vẻ sợ, không bé nào bò qua. Cùng một mặt kính, cùng một khoảng hụt — thứ quyết định là gương mặt mẹ.
Đời thường thấy điều này ở khắp nơi. Bé ngã nhẹ, ngồi bệt xuống, chưa khóc vội mà ngước nhìn người lớn. Bà hốt hoảng "ối giời ơi" thì bé oà lên. Mẹ bình thản "ồ, ngã rồi, đứng dậy nào" thì nhiều bé tự đứng lên phủi tay.
Gọi tên cảm xúc trên mặt: một chặng đường dài
Phân biệt "mặt vui" với "mặt không vui" là một chuyện. Gọi đúng tên "buồn", "giận", "sợ", "ghê" trên ảnh mặt người là chuyện khác hẳn, và mất nhiều năm.
Nhóm nghiên cứu của Sherri Widen và James Russell (Đại học Boston College) đã dành hai thập kỷ hỏi trẻ 2–10 tuổi "bạn này đang cảm thấy thế nào". Phát hiện của họ: trẻ nhỏ ban đầu chia cảm xúc rất thô, gần như chỉ có "dễ chịu" và "khó chịu". Một bé 2–3 tuổi có thể gọi mặt giận, mặt sợ, mặt ghê đều là "buồn" hoặc "giận". Dần dần các nhóm tách ra. "Vui" thường được gọi đúng sớm nhất; "sợ", "ngạc nhiên" và nhất là "ghê tởm" được gọi đúng muộn hơn nhiều, có khi tới tuổi tiểu học. Trẻ cũng thường đoán đúng cảm xúc qua một câu chuyện ("bạn ấy bị giật mất đồ chơi") sớm hơn qua một tấm ảnh mặt.
| Độ tuổi (ước lượng) | Điều trẻ thường làm được | Gợi ý cho cha mẹ |
|---|---|---|
| 0–3 tháng | Chú ý tới mặt người, đáp lại nụ cười bằng nụ cười (thường từ 6–8 tuần) | Mặt đối mặt, nói chuyện, chờ bé "trả lời" |
| 3–6 tháng | Phản ứng rõ khi người lớn mặt lạnh; trò chuyện có qua có lại | Bế bé ngang tầm mặt, đổi giọng theo nét mặt |
| 7–12 tháng | Để ý mặt sợ; bắt đầu tham chiếu xã hội | Gặp chuyện lạ, cho bé thấy nét mặt bình tĩnh của mình |
| 2–3 tuổi | Gọi tên "vui", "buồn", "giận" — còn lẫn lộn | Gọi tên cảm xúc của nhân vật khi đọc truyện |
| 4–6 tuổi | Tách thêm "sợ", "ngạc nhiên"; hiểu cảm xúc theo tình huống | Hỏi "vì sao bạn ấy buồn" chứ không chỉ "bạn ấy thế nào" |
| 6–10 tuổi | Hiểu cảm xúc lẫn lộn, cảm xúc giấu đi ("cười mà buồn") | Nói chuyện về lúc người ta tỏ ra một đằng, cảm một nẻo |
Các mốc trên là ước lượng từ nhiều nghiên cứu, mỗi trẻ một nhịp. Chậm hơn vài tháng không có nghĩa là có vấn đề.
Kết quả này đặt ra một câu hỏi lớn
Nếu cảm xúc trên mặt là thứ bẩm sinh, phổ quát, vì sao trẻ cần cả chục năm mới gọi tên đúng? Phát hiện của Widen và Russell thường được những người theo hướng "cảm xúc kiến tạo" như Lisa Feldman Barrett dẫn ra làm bằng chứng rằng các khái niệm cảm xúc phải học qua ngôn ngữ và văn hoá. Phía theo thuyết cảm xúc cơ bản thì cho rằng nhận ra và gọi tên là hai việc khác nhau: trẻ có thể phản ứng đúng với mặt sợ từ lâu trước khi biết chữ "sợ". Tranh luận này còn mở.
Cha mẹ làm được gì mỗi ngày
Không cần thẻ hình hay khoá học nào:
- Mặt đối mặt khi chăm con. Lúc thay tã, cho ăn, tắm là "giờ học nét mặt" tự nhiên nhất.
- Chờ lượt. Nói một câu rồi dừng, chờ bé ê a, cười, đạp chân, rồi mới nói tiếp. Đây chính là cuộc trò chuyện mà thí nghiệm mặt lạnh cắt ngang.
- Sửa lại sau khi lệch. Lỡ mệt, lỡ cáu, lỡ cắm mặt vào điện thoại khi con gọi — quay lại, nhìn con, nói "mẹ đây rồi". Không cần áy náy dài dòng; việc sửa lại mới là điều con học.
- Để ý mặt mình khi con gặp chuyện lạ. Đi tiêm, gặp người lạ, xuống nước lần đầu: con đang nhìn mặt mình để biết nên cảm thấy gì.
- Gọi tên cảm xúc qua tình huống. "Bạn Nam bị mất bóng nên bạn buồn", "Em bé nghe sấm nên em sợ". Trẻ hiểu cảm xúc qua câu chuyện trước, qua ảnh mặt sau.
Khi nào nên để ý hơn
Trẻ hay ngại vẫn hoàn toàn bình thường. Tuy vậy, nếu đến khoảng 9–12 tháng bé gần như không nhìn vào mắt người thân, không cười đáp lại, không quay theo khi được gọi tên, không chỉ tay hay nhìn theo hướng người lớn chỉ, hoặc bé đã có những kỹ năng đó rồi lại mất đi, cha mẹ nên đưa bé đi khám. Nơi phù hợp là bác sĩ nhi hoặc khoa tâm lý, phát triển của bệnh viện nhi. Khám sớm không có nghĩa là gắn nhãn cho con; nó giúp cha mẹ biết con cần hỗ trợ gì, nếu có.
Góc nhìn hôm nay
Hai thí nghiệm này đã ngoài bốn mươi năm tuổi nhưng vẫn được dạy trong mọi giáo trình tâm lý học phát triển, vì chúng nói một điều giản dị: trẻ học cảm xúc trong quan hệ, qua hàng nghìn lần nhìn mặt người thân và được đáp lại. Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem các video thí nghiệm mặt lạnh do chính nhóm Tronick công bố, đọc sách The Power of Discord (Ed Tronick và Claudia M. Gold, 2020) bàn về việc "lệch rồi sửa" trong các mối quan hệ, và cuốn How Emotions Are Made (Lisa Feldman Barrett, 2017) cho góc nhìn trẻ học khái niệm cảm xúc thế nào.
Một việc làm được ngay tối nay: khi cả nhà ăn cơm, để điện thoại ra xa và dành năm phút nhìn mặt con khi con kể chuyện. Với trẻ nhỏ, đó là bài học đọc nét mặt tốt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm mặt lạnh (still face) là gì?
Đó là thí nghiệm Edward Tronick công bố năm 1975: mẹ đang chơi với con thì chuyển sang gương mặt bất động, không đáp lại trong khoảng hai phút. Trẻ vài tháng tuổi phản ứng rất rõ — cố gọi mẹ, rồi cau có, quay đi, khóc — và hồi phục khi mẹ chơi lại. Nó cho thấy trẻ rất nhỏ đã chờ đợi một cuộc trò chuyện có qua có lại bằng nét mặt.
Trẻ mấy tháng thì biết đọc nét mặt người lớn?
Trẻ chú ý tới mặt người ngay từ sơ sinh và phản ứng với mặt lạnh từ vài tháng tuổi. Khoảng 7 tháng, trẻ đặc biệt chú ý tới mặt sợ hãi. Từ 9–12 tháng, trẻ biết nhìn mặt cha mẹ để quyết định nên làm gì với một thứ lạ. Gọi đúng tên từng cảm xúc thì phải đến tuổi mẫu giáo, tiểu học mới vững.
Tham chiếu xã hội là gì?
Là việc trẻ gặp tình huống chưa chắc chắn thì nhìn nét mặt người lớn tin cậy để biết nên cảm thấy và hành động thế nào. Trong thí nghiệm vách đá ảo năm 1985, trẻ 12 tháng thấy mẹ vui thì phần lớn bò qua, thấy mẹ sợ thì không bé nào bò qua. Trong đời thường, đó là lúc bé ngã rồi nhìn người lớn trước khi quyết định có khóc hay không.
Lướt điện thoại trước mặt con có hại như thí nghiệm mặt lạnh không?
Thí nghiệm chỉ đo phản ứng trong vài phút, không đo hậu quả lâu dài, nên không thể suy ra như vậy. Chính Tronick nhấn mạnh rằng lệch nhịp với con là chuyện xảy ra liên tục, điều quan trọng là quay lại và nối lại. Dù vậy, những lúc ăn uống, chơi, đọc truyện là dịp tốt để cất điện thoại và nhìn mặt con.
Vì sao con 3 tuổi gọi mặt sợ là mặt buồn?
Điều này rất bình thường. Nghiên cứu của Widen và Russell cho thấy trẻ nhỏ chia cảm xúc khá thô, chủ yếu thành dễ chịu và khó chịu, rồi mới tách dần thành buồn, giận, sợ. Cha mẹ giúp bằng cách gọi tên cảm xúc gắn với tình huống cụ thể.