Chỉ nhìn nét mặt thì rất dễ đoán sai cảm xúc, vì cùng một gương mặt có thể mang những nghĩa khác hẳn nhau tuỳ hoàn cảnh. Các thí nghiệm của Hillel Aviezer và một tổng quan lớn năm 2019 do Lisa Feldman Barrett chủ trì cho thấy người ta đọc cảm xúc chính xác hơn hẳn khi biết thêm tư thế, tình huống, lời nói và chuyện vừa xảy ra. Trong nhà, điều đó có nghĩa: thấy bố cau mày, chưa chắc bố đang giận.
Một gương mặt, nhiều câu chuyện
Thử hình dung một tấm ảnh chụp sát mặt: mắt nhắm chặt, miệng méo, các cơ mặt căng hết cỡ. Người này đang đau đớn? Đang khóc? Hay vừa ghi bàn thắng ở phút cuối? Nhiều người sẽ đoán là đau khổ. Thật ra khoảnh khắc chiến thắng và khoảnh khắc thất bại tột cùng có thể cho ra những gương mặt rất giống nhau.
Đó chính là điều nhóm của Hillel Aviezer, Yaacov Trope và Alexander Todorov kiểm tra trong một nghiên cứu đăng trên tạp chí Science năm 2012. Họ lấy ảnh các tay vợt chuyên nghiệp ngay lúc thắng hoặc thua một điểm quyết định. Khi người xem chỉ thấy gương mặt, họ đoán thắng hay thua gần như hú hoạ. Khi thấy cả cơ thể (tay giơ cao, nắm đấm, người gập xuống), họ đoán đúng. Thú vị hơn: khi ghép mặt của người thua vào cơ thể của người thắng, người xem "thấy" gương mặt ấy vui. Họ tưởng mình đọc mặt, thật ra họ đang đọc cơ thể.
Trước đó, năm 2008, Aviezer và cộng sự làm một thí nghiệm khác: lấy một gương mặt ghê tởm chuẩn mực rồi ghép vào các cơ thể khác nhau — một người giơ nắm đấm, một người cầm món đồ bẩn. Cùng một gương mặt, người xem đọc là "giận" khi đi kèm nắm đấm và "ghê tởm" khi đi kèm đồ bẩn.
Khoa học đã nói gì về "đọc mặt"
Nhiều thập kỷ, sách phổ thông dạy rằng mỗi cảm xúc có một gương mặt riêng, ai cũng nhận ra. Ý tưởng này gắn với thuyết cảm xúc cơ bản của Paul Ekman. Ở đây chỉ cần nhắc một mốc quan trọng.
Năm 2019, Lisa Feldman Barrett, Ralph Adolphs, Stacy Marsella, Aleix Martinez và Seth Pollak công bố một tổng quan dài trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest, tên "Emotional Expressions Reconsidered". Năm tác giả có quan điểm lý thuyết khác nhau, nhưng cùng đi tới một kết luận thận trọng: người ta có cau mày khi giận nhiều hơn khi không giận, nhưng mối liên hệ này yếu hơn và thất thường hơn nhiều so với những gì sách vở vẫn nói. Người giận nhiều khi không cau mày; người cau mày nhiều khi không giận — họ đang tập trung, đang nheo mắt vì nắng, đang đau đầu.
Kết luận đó không có nghĩa là nét mặt vô dụng. Nó có nghĩa là nét mặt là một manh mối, không phải lời giải. Và tranh luận giữa thuyết cảm xúc cơ bản với thuyết kiến tạo vẫn đang mở — hai bên đều có bằng chứng.
Chuyện 93% phi ngôn ngữ
Câu "93% giao tiếp là phi ngôn ngữ" hay được gán cho Albert Mehrabian. Thật ra thí nghiệm năm 1967 của ông chỉ cho người nghe một từ đơn lẻ, nói bằng các giọng khác nhau, để đoán người nói thích hay không thích. Chính Mehrabian nhiều lần nói con số 7-38-55 không áp dụng cho giao tiếp nói chung. Lời nói rất quan trọng — nhất là khi nó cho biết chuyện gì đã xảy ra.
Bối cảnh gồm những gì
Khi đọc cảm xúc một người thân, ta thường có trong tay nhiều thông tin hơn một tấm ảnh rất nhiều. Vấn đề là ta hay quên dùng.
| Lớp bối cảnh | Câu hỏi tự đặt | Ví dụ trong nhà |
|---|---|---|
| Cơ thể | Tay, vai, dáng ngồi, nhịp đi đang nói gì? | Mặt bình thường nhưng vai sụp, đi chậm hẳn |
| Tình huống vừa qua | Người này vừa trải qua chuyện gì? | Con vừa đi học về, vừa nhận bài kiểm tra |
| Thân thể | Đói, mệt, đau, thiếu ngủ, chói nắng? | Bố nheo mắt cau mày vì đọc chữ nhỏ trên điện thoại |
| Thói quen riêng | Bình thường người này trông thế nào? | Có người "mặt nghiêm" ngay cả khi vui |
| Lời nói | Họ nói gì, và nói khác thường không? | Hôm nay trả lời cụt "ừ" thay vì kể chuyện |
| Người xung quanh | Có ai đó khiến họ phải giữ ý? | Có khách, có ông bà nên con không dám nói |
| Văn hoá, thế hệ | Người này được dạy biểu lộ thế nào? | Người lớn tuổi quen giấu buồn, giấu đau |
"Mặt nghỉ" — gương mặt lúc không nghĩ gì
Mỗi người có một gương mặt lúc nghỉ riêng. Có người khoé miệng hơi trễ xuống, lông mày rậm, nhìn vào là tưởng đang khó chịu. Trên mạng tiếng Anh có hẳn một cụm từ đùa cho hiện tượng này. Với người thân, đây là lý do quan trọng nhất để so với chính người đó chứ không so với một "gương mặt chuẩn" nào. Con gái hay cười mà hôm nay lặng thinh thì đáng hỏi hơn ông nội vốn ít cười hôm nay cũng không cười.
Những lần đọc sai quen thuộc trong nhà
Đọc thiếu bối cảnh không chỉ sai mà còn gây chuyện. Vài tình huống rất hay gặp:
- Mẹ đi làm về mặt nặng trịch, con tưởng mẹ giận mình nên lảng đi. Thật ra mẹ đau lưng sau một ngày đứng nhiều.
- Con tuổi mới lớn cau có khi bố hỏi chuyện. Bố nghĩ con hỗn. Con vừa bị bạn bỏ ra khỏi một nhóm chat, cái cau mày không dành cho bố.
- Chồng im lặng nhìn màn hình sau bữa tối; vợ đọc là thờ ơ. Anh đang lo một khoản nợ chưa dám kể.
- Bé 5 tuổi cười khi em ngã, người lớn mắng "sao vô cảm thế". Trẻ nhỏ đôi khi cười vì bối rối, vì không biết phản ứng sao — nụ cười không phải lúc nào cũng là vui (xem thêm bài về cười trừ).
- Bà ngồi lặng trong ngày giỗ; cháu tưởng bà mệt, bà đang nhớ ông.
Điểm chung của các ca này: người đọc có đủ thông tin để đoán đúng nếu dừng lại hai giây hỏi "chuyện gì đang xảy ra với người này". Nhưng não ta mặc định đọc nhanh, và khi đọc nhanh ta hay lấy mình làm trung tâm: "mặt kia khó chịu, chắc là vì mình".
Hiệu ứng Kuleshov: điện ảnh đã biết từ lâu
Người làm phim biết sức mạnh của bối cảnh từ đầu thế kỷ 20. Nhà làm phim Liên Xô Lev Kuleshov được cho là đã ghép cùng một cảnh quay gương mặt diễn viên không biểu cảm với các cảnh khác nhau — một bát súp, một em bé trong quan tài, một người phụ nữ — và khán giả "thấy" diễn viên đói, buồn, thèm muốn. Bản phim gốc không còn, và những lần làm lại có kiểm soát cho kết quả không đồng đều: có nghiên cứu thấy hiệu ứng, có nghiên cứu thấy rất yếu. Nhưng ý tưởng chung thì các thí nghiệm của Aviezer đã chứng minh chặt chẽ hơn: tâm trí người xem tự lấp cảm xúc vào gương mặt dựa theo câu chuyện xung quanh.
Điều này cắt cả hai chiều. Biết bối cảnh giúp ta đọc đúng hơn, nhưng tưởng mình biết bối cảnh thì cũng làm ta đọc sai một cách rất tự tin. Vợ đang nghi chồng có chuyện giấu thì gương mặt trung tính nào của chồng cũng thành "lảng tránh".
Đọc cảm xúc người thân cho đúng hơn
- So với "bình thường" của chính người đó. Sự thay đổi đáng tin hơn bản thân nét mặt.
- Nhìn cả người, không chỉ nhìn mặt. Vai, tay, bước chân, cách đặt đồ xuống bàn.
- Nhớ lại chuyện vừa xảy ra trong ngày của người đó: đi khám, họp, thi, gặp ai.
- Loại trừ lý do thân thể trước: đói, mệt, đau, nắng, thiếu ngủ. Rất nhiều "mặt khó chịu" chỉ là mặt mệt.
- Đặt giả thuyết, đừng phán quyết. Trong đầu nói "có thể mẹ mệt" thay vì "mẹ đang giận".
- Hỏi nhẹ, mở, và chấp nhận câu trả lời. "Hôm nay trông bố hơi mệt, có chuyện gì không?" Một câu hỏi thật giá trị hơn mười lần đoán đúng.
Với trẻ em, cha mẹ có thể biến điều này thành thói quen nói chuyện: khi xem ảnh gia đình hoặc tranh trong truyện, hỏi "bạn này đang thế nào? Vì sao con nghĩ vậy? Có thể là gì khác không?". Câu hỏi cuối là quan trọng nhất — nó dạy trẻ rằng một gương mặt có thể có nhiều cách hiểu.
Góc nhìn hôm nay
Thông điệp từ khoa học cảm xúc hai mươi năm qua khá khiêm tốn: không ai đọc được lòng người chỉ qua gương mặt, kể cả chuyên gia. Điều làm ta đọc đúng hơn không phải là thuộc bảng các cơ mặt mà là biết người đó và biết chuyện của họ — thứ mà người trong nhà có nhiều hơn bất kỳ ai. Muốn đọc thêm, cuốn How Emotions Are Made (Lisa Feldman Barrett, 2017) trình bày quan điểm kiến tạo; cuốn Emotions Revealed (Paul Ekman, 2003) trình bày quan điểm cảm xúc cơ bản. Đọc cả hai để thấy tranh luận còn mở ở đâu.
Việc làm được ngay: lần tới thấy người thân "mặt khó đăm đăm", trước khi phản ứng hãy tự liệt kê ba lý do có thể, trong đó ít nhất một lý do không liên quan đến mình.
Câu hỏi thường gặp
Có đọc được cảm xúc chỉ qua nét mặt không?
Được một phần, nhưng kém chính xác hơn nhiều người nghĩ. Tổng quan năm 2019 của Barrett và cộng sự cho thấy liên hệ giữa nét mặt và cảm xúc có thật nhưng yếu và thay đổi theo người, theo tình huống. Kết hợp nét mặt với tư thế, lời nói và chuyện vừa xảy ra thì đọc đúng hơn hẳn.
Thí nghiệm tay vợt của Aviezer cho thấy gì?
Nghiên cứu đăng trên Science năm 2012 dùng ảnh tay vợt ngay lúc thắng hoặc thua điểm quyết định. Chỉ nhìn mặt, người xem đoán thắng thua gần như hú hoạ; nhìn cả cơ thể thì đoán đúng. Khi ghép mặt người thua vào thân người thắng, người xem lại thấy gương mặt ấy vui — họ đang đọc cơ thể mà tưởng đọc mặt.
Có đúng 93% giao tiếp là phi ngôn ngữ không?
Không. Con số 7-38-55 của Mehrabian đến từ thí nghiệm năm 1967 chỉ dùng một từ đơn lẻ để đoán người nói thích hay không thích. Chính ông nói nó không áp dụng cho giao tiếp nói chung. Lời nói, nhất là lời kể chuyện đã xảy ra, là nguồn thông tin rất lớn về cảm xúc.
Hiệu ứng Kuleshov là gì?
Là ý tưởng trong điện ảnh rằng cùng một gương mặt không biểu cảm sẽ được khán giả hiểu thành đói, buồn hay thèm muốn tuỳ cảnh được ghép bên cạnh. Bản phim gốc không còn và các lần làm lại cho kết quả không đồng đều. Tuy vậy, nguyên lý chung — bối cảnh định hình cách ta đọc gương mặt — đã được nhiều thí nghiệm khác xác nhận.
Làm sao biết người thân đang giận hay chỉ mệt?
So với gương mặt bình thường của chính họ, xem họ vừa trải qua chuyện gì trong ngày, và loại trừ lý do thân thể như đói, đau, thiếu ngủ. Sau đó hỏi nhẹ một câu mở, ví dụ "trông anh hơi mệt, có chuyện gì không". Hỏi thật luôn đáng tin hơn đoán.