Đồng cảm có một mặt trái ít ai để ý: nó chảy mạnh về phía người giống mình — cùng quê, cùng họ, cùng trường, cùng màu áo cổ động — và yếu đi với người khác mình. Nhiều thí nghiệm cho thấy não phản ứng với nỗi đau của người cùng nhóm mạnh hơn, và sự đồng cảm ấy có thể khiến ta xử lệch, ưu tiên người mình thấy gần dù người khác cần hơn. Biết điều này không làm ta bớt thương người thân, nhưng giúp ta tự kiểm lại khi phải quyết định công bằng.
"Một giọt máu đào hơn ao nước lã"
Tục ngữ Việt đã nói từ lâu điều khoa học đo được sau này. Ta dễ thương người trong họ, người cùng quê, người nói cùng giọng. Nghe tin một người đồng hương gặp nạn ở xa, lòng ta thắt lại hơn so với tin một người lạ cùng cảnh ngộ. Phần lớn thời gian, sự thiên vị ấy vô hại, thậm chí là chất keo giữ gia đình và làng xóm.
Vấn đề chỉ xuất hiện khi ta ở vị trí phải công bằng: thầy cô chấm bài, trưởng phòng xét thưởng, người phân chia tiền cứu trợ, bác sĩ xếp thứ tự cấp cứu, ông bà chia quà cho các cháu nội ngoại. Lúc đó, đồng cảm "chảy lệch" có thể biến thành bất công mà người làm không hề nhận ra.
Nhà tâm lý học Paul Bloom từng lập luận cả một cuốn sách rằng đồng cảm là kim chỉ nam đạo đức tồi vì nó thiên vị và hẹp; bài này không bàn lại lập luận ấy, mà đi vào cụ thể: thiên vị nhóm mình diễn ra thế nào và bù lại ra sao.
Não phản ứng khác nhau với nỗi đau "người mình" và "người ngoài"
Một số nghiên cứu hay được trích:
- Kim chích vào má (2009). Nhóm của Han Shihui (Đại học Bắc Kinh), công bố trên Journal of Neuroscience, cho người tham gia gốc Hoa và người da trắng xem video khuôn mặt bị kim chích. Một số vùng não liên quan tới việc cảm nhận nỗi đau của người khác phản ứng mạnh hơn khi khuôn mặt bị chích cùng chủng tộc với người xem.
- Bàn tay bị kim đâm (2010). Alessio Avenanti và cộng sự (Ý) dùng kích thích từ xuyên sọ (TMS) đo mức hoạt hoá vùng vận động điều khiển bàn tay của người xem khi họ nhìn bàn tay người khác bị kim đâm (nghiên cứu năm 2010). Bình thường, não người xem "cộng hưởng" với cơn đau ấy ở đúng vùng bàn tay của mình; phản ứng cộng hưởng này yếu hẳn khi bàn tay thuộc nhóm chủng tộc khác.
- Cổ động viên bóng đá (2010). Grit Hein và cộng sự, đăng trên Neuron, cho cổ động viên một đội bóng thấy một người cùng đội hoặc một cổ động viên đội đối thủ chịu đau. Mức phản ứng của một vùng não khi thấy người cùng đội đau dự báo việc họ sẵn sàng chịu đau thay; còn với cổ động viên đội đối thủ, phản ứng của não dự báo việc không giúp.
Cần đọc đúng mức: đây là các thí nghiệm trong phòng lab với số người tham gia giới hạn, đo xu hướng trung bình chứ không nói ai cũng thế. Và chúng cho thấy thiên vị là xu hướng, không phải số phận.
Nhóm có thể chỉ là một chiếc áo
Điều đáng ngạc nhiên là "nhóm mình" có thể được tạo ra rất dễ. Từ đầu thập niên 1970, nhà tâm lý học xã hội Henri Tajfel đã chia học sinh thành hai nhóm theo những tiêu chí vô nghĩa — ví dụ thích tranh của họa sĩ Klee hay Kandinsky hơn. Dù không quen nhau, không tranh giành gì, các em vẫn có xu hướng chia phần lợi cho người "cùng nhóm" nhiều hơn.
Ngược lại, ranh giới nhóm cũng có thể được vẽ lại. Năm 2005, Mark Levine và cộng sự (Anh) làm một thí nghiệm với cổ động viên Manchester United. Khi người tham gia được gợi nhớ mình là fan Manchester United, họ giúp một người lạ bị ngã mặc áo Manchester United nhiều hơn người mặc áo Liverpool. Nhưng khi họ được gợi nhớ mình là "người yêu bóng đá", họ giúp cả người mặc áo Manchester United lẫn Liverpool, nhiều hơn so với người mặc áo trơn. Nhóm thay đổi, vòng tròn đồng cảm thay đổi theo.
Đồng cảm làm ta xử lệch
Năm 1995, C. Daniel Batson và cộng sự làm một thí nghiệm khiến nhiều người giật mình. Người tham gia nghe câu chuyện về một bé gái bị bệnh nặng đang chờ điều trị. Một nhóm được hướng dẫn hãy hình dung cảm xúc của bé. Sau đó, họ được hỏi có muốn đưa bé lên trước trong danh sách chờ — dù biết như vậy là đẩy lùi những đứa trẻ khác có thể cần hơn hoặc đã chờ lâu hơn. Nhóm được khơi gợi đồng cảm đồng ý đưa bé lên trước nhiều hơn hẳn nhóm còn lại.
Bài học ở đây không phải là "đồng cảm xấu". Đồng cảm là động lực giúp đỡ mạnh mẽ. Nhưng nó dẫn ta về phía người có câu chuyện, có khuôn mặt, có nét giống mình — không nhất thiết về phía người cần nhất.
Thiên vị trong đời sống Việt: vài cảnh quen
| Tình huống | Thiên vị hay lộ ra ở đâu | Câu tự hỏi lại |
|---|---|---|
| Ông bà chia quà Tết | Cháu ở gần, hay sang chơi được nhiều hơn cháu ở xa, ít gặp | "Các cháu có thấy được đối xử như nhau không?" |
| Tuyển người, xét thưởng | Ưu ái người cùng quê, cùng trường, người hay ngồi cà phê chung | "Nếu người này không quen mình, mình có chấm như vậy không?" |
| Quyên góp từ thiện | Dồn tiền cho hoàn cảnh có ảnh, có video lan truyền; vùng khó khăn khác ít được nhắc tới | "Còn ai cùng cảnh mà chưa ai kể?" |
| Giáo viên trong lớp | Dễ thông cảm với học sinh ngoan, giống tính mình; khó thông cảm với học sinh hay cãi | "Em này đang cần gì, ngoài việc làm mình khó chịu?" |
| Bàn chuyện vùng miền | Thương người quê mình bị chê, nhưng chính mình lại nói đùa về giọng vùng khác | "Nếu người ta nói vậy về quê mình thì sao?" |
Cách bù lại thiên vị
Không ai xoá được thiên vị hoàn toàn. Nhưng có những cách làm nhỏ giúp nó bớt điều khiển quyết định:
- Tách lúc thương với lúc quyết. Khi phải phân xử, quyết theo tiêu chí viết ra trước (ai cần hơn, ai chờ lâu hơn, ai làm tốt hơn), rồi mới để lòng thương làm phần việc của nó trong cách nói, cách hỗ trợ.
- Tìm điểm chung rộng hơn. Như thí nghiệm với cổ động viên bóng đá: nhắc mình rằng người kia cũng là phụ huynh, cũng là người đi làm, cũng có mẹ già. Vẽ lại nhóm rộng ra là cách các nhà tâm lý học Samuel Gaertner và John Dovidio gọi là xây "nhóm chung".
- Hỏi về người không có tiếng nói. Trong mọi quyết định, hỏi thêm: ai không có mặt ở đây, ai không kể được chuyện của mình?
- Tiếp xúc thật. Làm việc chung, ăn chung, sống gần người khác mình là cách giảm định kiến có nhiều bằng chứng nhất. Bài về đồng cảm với người khác biệt trong danh mục này bàn kỹ hơn.
- Để người khác soát. Nhờ một đồng nghiệp không quen bên nào xem lại quyết định quan trọng. Thiên vị dễ thấy ở người khác hơn ở mình.
Dạy con nhận ra thiên vị
Trẻ 8–12 tuổi rất nhạy với chuyện công bằng, nên đây là tuổi tốt để bàn. Khi con kể "cô thiên vị bạn A", thay vì bênh cô hay bênh con, có thể hỏi: "Con nghĩ vì sao cô hay để ý bạn A? Con có khi nào thấy thương bạn này hơn bạn kia không?". Thừa nhận ai cũng có lúc thiên vị — kể cả bố mẹ — dạy con một điều quý: nhìn thấy cái lệch của chính mình.
Góc nhìn hôm nay: một phép thử đổi vai
Lần tới khi phải chọn giữa hai người — hai đứa cháu, hai nhân viên, hai hoàn cảnh cần giúp — hãy thử đổi chỗ trong đầu: nếu người mình quý ở vị trí của người kia, và người kia ở vị trí của người mình quý, mình có quyết y như vậy không? Nếu câu trả lời là không, đó là lúc lòng thương đang cầm lái. Muốn đọc thêm về cơ sở tâm lý của định kiến nhóm, cuốn kinh điển là The Nature of Prejudice (Gordon Allport, 1954).
Câu hỏi thường gặp
Mặt trái của đồng cảm là gì?
Đồng cảm có xu hướng chảy mạnh về người giống mình và người có câu chuyện cụ thể, nên có thể khiến ta thiên vị, ưu tiên người mình thấy gần thay vì người cần nhất. Thí nghiệm của Batson năm 1995 cho thấy khơi gợi đồng cảm khiến người ta sẵn sàng đưa một em bé lên trước danh sách chờ điều trị.
Vì sao ta thương người cùng quê, cùng nhóm hơn?
Con người có xu hướng ưu ái nhóm mình, kể cả khi nhóm được chia theo tiêu chí vô nghĩa như trong thí nghiệm của Henri Tajfel. Nhiều nghiên cứu hình ảnh não cũng thấy phản ứng với nỗi đau của người cùng nhóm mạnh hơn.
Có thể giảm thiên vị trong đồng cảm không?
Có thể giảm, dù không xoá hết. Cách hiệu quả gồm quyết định theo tiêu chí viết sẵn, tìm điểm chung rộng hơn với người khác nhóm, tiếp xúc thật và nhờ người ngoài soát lại quyết định.
Thiên vị con cháu trong gia đình có sao không?
Thương ai nhiều hơn một chút là chuyện thường, nhưng khi chia quà, chia việc, khen chê mà lệch rõ, trẻ rất dễ nhận ra và có thể tổn thương lâu dài. Phép thử đổi vai giúp người lớn tự kiểm lại.
