Tết là dịp vui nhưng dễ căng thẳng vì nó dồn vào vài ngày rất nhiều thứ: kỳ vọng phải vui, việc nhà gấp mấy lần, tiền bạc, đi lại, họ hàng hỏi han, và những mâu thuẫn cũ gặp lại nhau quanh mâm cơm. Tâm lý học từ lâu đã ghi nhận rằng sự kiện vui cũng là áp lực, vì nó buộc ta thay đổi nhịp sống. Hiểu từng nguồn căng thẳng giúp cả nhà chia việc, giảm kỳ vọng và giữ được phần vui thật.
Ngày vui cũng là áp lực: chuyện tâm lý học đã biết từ lâu
Năm 1967, hai bác sĩ tâm thần Thomas Holmes và Richard Rahe công bố một thang đo các sự kiện đời sống gây căng thẳng, gọi là thang Holmes – Rahe. Điều nhiều người bất ngờ là trong danh sách có cả những chuyện vui: kết hôn, có con, đi nghỉ, và cả dịp lễ Giáng sinh. Lý do: căng thẳng trong mô hình này đo bằng mức độ ta phải thay đổi, thích nghi, không đo bằng chuyện đó vui hay buồn.
Thang này đã cũ và có nhiều hạn chế, nhưng ý chính của nó đến nay vẫn được chấp nhận: một sự kiện tích cực vẫn có thể làm cơ thể và tâm trí mệt. Tết của người Việt là trường hợp điển hình, vì nó không chỉ là vài ngày nghỉ mà là cả một mùa thay đổi nhịp sống.
Năm nguồn căng thẳng của Tết
1. Kỳ vọng "phải vui"
Tết được kể bằng hình ảnh: cả nhà quây quần, mâm cỗ đầy, trẻ con áo mới. Khi thực tế không giống ảnh, như con ốm, chồng say, bánh chưng bị sống, người ta không chỉ mệt mà còn thấy thất vọng, có khi thấy có lỗi vì mình không vui như "lẽ ra phải thế". Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế là một nguồn căng thẳng lớn mà ít ai gọi tên.
2. Việc nhà dồn lên vài người
Dọn nhà, mua sắm, làm cỗ cúng tất niên, cúng giao thừa, mùng một, rửa bát cho mấy chục khách. Ở nhiều gia đình, phần lớn việc đó rơi vào phụ nữ: người mẹ, người con dâu. Họ phải vừa làm vừa giữ nét mặt vui vẻ, kiểu mà các nhà xã hội học gọi là lao động cảm xúc: điều chỉnh cảm xúc của mình cho hợp với không khí mà người khác mong đợi. Cái mệt của Tết với họ là mệt hai lớp, thân thể và cảm xúc.
3. Tiền
Tiền thưởng chưa về mà tiền quà biếu, tiền lì xì, tiền vé xe, tiền sắm sửa thì phải chi trước. Chuyện lì xì bao nhiêu cho cháu nội, cháu ngoại, có ngang nhau không, đôi khi thành cuộc tính toán ngầm giữa vợ chồng. Ở nhiều nhà, tiền là chủ đề căng nhất mà không ai muốn mở ra trong mấy ngày Tết.
4. Câu hỏi của họ hàng
"Bao giờ cưới?" "Lương tháng bao nhiêu?" "Sao chưa có đứa thứ hai?" "Thi đại học được bao nhiêu điểm?" Người hỏi thường không có ý xấu; với thế hệ trước, hỏi han là cách quan tâm. Người bị hỏi thì thấy như bị chấm điểm trước cả họ. Với người đang gặp khó, như thất nghiệp, hiếm muộn, mới chia tay, mỗi câu hỏi là một lần chạm vào chỗ đau.
5. Mâu thuẫn cũ gặp nhau
Cả năm mỗi người một nơi nên yên. Tết về chung một mái nhà, những chuyện chưa giải quyết lại nằm trên mâm: chuyện chia đất, chuyện ai chăm bố mẹ, chuyện ăn Tết bên nội hay bên ngoại. Cộng thêm rượu bia, thiếu ngủ, câu chuyện dễ trượt thành va chạm.
Ai trong nhà căng thẳng theo kiểu nào
| Người | Hay căng vì | Một điều giúp được |
|---|---|---|
| Người lo cỗ (thường là mẹ, con dâu) | Việc nhiều, sợ thiếu sót với tổ tiên, với họ hàng | Chia việc cụ thể từ trước, không "để mẹ lo" |
| Người trụ cột tài chính | Tiền chi ra nhiều trong thời gian ngắn | Thống nhất ngân sách Tết trước, có phần dự phòng |
| Người trẻ độc thân, đi làm xa | Câu hỏi về cưới xin, lương, chuyện tương lai | Chuẩn bị sẵn vài câu đáp nhẹ |
| Trẻ nhỏ | Nhịp sinh hoạt đảo lộn, nhiều người lạ, bị bắt chào hỏi | Giữ giờ ngủ trưa, cho bé có góc nghỉ riêng |
| Ông bà | Muốn đủ mặt con cháu, buồn khi có người không về | Gọi điện, gọi video nếu không về được |
Trẻ con cũng mệt vì Tết
Người lớn hay nghĩ Tết là niềm vui thuần tuý của trẻ con. Đúng là có lì xì, áo mới, pháo hoa. Nhưng trẻ cũng chịu đảo lộn: thức khuya, ăn nhiều đồ ngọt, đi từ nhà này sang nhà khác, bị bắt khoanh tay chào những người lạ, bị bẹo má, bị hỏi "thương ba hay thương mẹ". Trẻ 3–6 tuổi mệt thường biểu hiện bằng quấy khóc, ăn vạ vào chiều tối. Đó không phải trẻ hư mà là trẻ quá tải. Giữ được một phần nếp quen, như giờ ngủ, món ăn quen, góc yên tĩnh, giúp trẻ đi qua Tết dễ hơn.
Trẻ lớn và tuổi mới lớn thì sợ nhất là bị so sánh thành tích trước họ hàng. Bố mẹ đứng về phía con trong những lúc đó là món quà Tết mà con nhớ lâu.
Cả nhà làm gì để Tết nhẹ hơn
Trước Tết: nói chuyện kỳ vọng
Một buổi tối cuối tháng Chạp, cả nhà ngồi lại hỏi nhau: Tết này mỗi người mong nhất điều gì, ngại nhất điều gì. Thường sẽ bất ngờ: mẹ mong được ngủ một buổi sáng, con mong được đi chơi với bạn mùng ba, bố mong không phải uống rượu ở nhà hàng xóm. Biết kỳ vọng của nhau giúp cắt bớt những việc không ai thật sự cần.
Chia việc thành danh sách cụ thể
"Cả nhà cùng làm" thường nghĩa là một người làm. Danh sách cụ thể, ai rửa bát mâm nào, ai đi chợ hoa, ai đón ông bà, giúp việc không dồn lên một người. Trẻ từ 6–7 tuổi đã làm được việc nhỏ: lau lá cây, xếp bánh kẹo.
Bớt một vài thứ
Không nhất thiết làm đủ mọi món như năm xưa. Đặt bánh chưng thay vì gói nếu không ai còn sức; ít mâm hơn nhưng ngồi được lâu hơn. Tổ tiên không đếm số món.
Chuẩn bị câu đáp cho câu hỏi khó
Một câu nhẹ, có chút đùa, giúp mình không bị cuốn vào: "Dạ cháu đang để dành, có tin vui cháu báo cả họ liền." Rồi hỏi lại một câu về chuyện của người kia. Phần lớn người hỏi sẽ vui vẻ chuyển chủ đề.
Hẹn trước những chuyện không bàn
Nếu biết chuyện chia đất hay chuyện tiền nong dễ gây căng, có thể thống nhất với người thân gần nhất: mấy ngày Tết không bàn, sau rằm tháng Giêng mới ngồi lại. Hoãn một cuộc nói chuyện khó đến thời điểm hợp hơn không phải là trốn tránh.
Cho mỗi người một khoảng nghỉ
Một giờ đi bộ một mình buổi sáng, một buổi chiều ngủ trưa, một lần ngồi cà phê với bạn cũ. Ở cạnh nhau liên tục ba bốn ngày, ai cũng cần lúc tách ra một chút để quay lại vui hơn.
Khi Tết là lúc khó nhất trong năm
Với một số người, Tết không chỉ mệt mà còn nặng nề: Tết đầu tiên vắng người thân, Tết sau khi ly hôn, Tết khi đang mất việc hay đang bệnh. Những trải nghiệm đó cần được nhìn riêng, và không có gì sai khi năm đó mình chỉ đón một cái Tết thật đơn giản. Nếu cảm giác buồn bã, căng thẳng kéo dài hơn hai tuần sau Tết, mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ, nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Nếu trong nhà có bạo lực khi say rượu, an toàn của trẻ và người lớn đặt lên trước: trẻ bị bạo hành có thể gọi Tổng đài bảo vệ trẻ em 111, nguy hiểm tính mạng gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Tết vui mà lại thấy mệt và căng thẳng?
Vì Tết dồn nhiều thay đổi vào vài ngày: việc nhà, chi tiêu, đi lại, gặp nhiều người, đảo lộn giấc ngủ. Tâm lý học coi sự kiện vui cũng là áp lực vì nó buộc ta thích nghi. Thêm kỳ vọng "phải vui" nên khi thực tế không như mong, người ta càng mệt.
Thang Holmes – Rahe là gì?
Đó là thang đo các sự kiện đời sống gây căng thẳng do Thomas Holmes và Richard Rahe công bố năm 1967. Thang này xếp cả những chuyện vui như kết hôn, đi nghỉ, dịp lễ vào danh sách, vì nó đo mức thay đổi cần thích nghi. Thang đã cũ nhưng ý chính vẫn được chấp nhận.
Bị họ hàng hỏi "bao giờ cưới" ngày Tết thì trả lời sao?
Chuẩn bị sẵn một câu nhẹ, có chút đùa, rồi hỏi lại chuyện của người kia để chuyển chủ đề. Người hỏi thường có ý quan tâm theo cách của thế hệ trước. Không cần giải thích dài hay tranh luận trong mấy ngày Tết.
Làm sao chia việc nhà ngày Tết cho công bằng?
Lập danh sách việc cụ thể và giao tên người cho từng việc, thay vì nói chung "cả nhà cùng làm". Bàn trước từ cuối tháng Chạp, bớt những việc không ai thật sự cần. Trẻ từ 6–7 tuổi cũng có thể nhận việc nhỏ.
Trẻ con quấy khóc nhiều ngày Tết có sao không?
Thường là do quá tải: thức khuya, ăn nhiều đồ ngọt, gặp nhiều người lạ, bị đảo lộn giờ giấc. Giữ giờ ngủ, món ăn quen và cho trẻ một góc yên tĩnh thường giúp trẻ dịu lại. Nếu trẻ có thay đổi kéo dài sau Tết, nên hỏi bác sĩ nhi.
