Trẻ khoảng 8–18 tháng bỗng sợ người lạ và khóc thét khi mẹ rời phòng không phải vì con "hư" hay "nhát", mà vì bộ não của con vừa đạt được hai bước tiến: phân biệt rõ người quen với người lạ, và nhớ được rằng mẹ vẫn tồn tại khi đã khuất mắt. Sợ người lạ và lo âu chia ly là cảm xúc bình thường của tuổi này, thường rõ nhất quanh 10–18 tháng rồi dịu dần, và là dấu hiệu con đã gắn bó với người chăm mình.
Hai cảm xúc, một giai đoạn
Cha mẹ hay gộp chung, nhưng thật ra đây là hai phản ứng khác nhau, xuất hiện gần nhau:
| Sợ người lạ | Lo âu chia ly | |
|---|---|---|
| Bé phản ứng với | Một người không quen tiến lại gần, nhất là đòi bế | Người thân thiết (thường là mẹ, bố, bà) rời đi |
| Hay bắt đầu | Khoảng 6–9 tháng | Khoảng 8–10 tháng |
| Rõ nhất | Quanh 9–12 tháng | Quanh 10–18 tháng |
| Biểu hiện | Nhìn chằm chằm, mặt xịu, nép vào người quen, khóc khi bị bế | Bám chân, khóc khi người thân ra khỏi phòng, thức dậy đêm tìm mẹ |
| Thường dịu dần | Khi bé có thêm kinh nghiệm với người mới | Khoảng 2–3 tuổi, khi bé hiểu "mẹ đi rồi mẹ về" |
Các mốc trên là khoảng thường gặp. Có bé gần như không sợ người lạ, có bé sợ rõ tới gần 2 tuổi; cả hai đều có thể bình thường. Bảng mốc phát triển của CDC (Hoa Kỳ, bản 2022) ghi ở mốc 9 tháng: "ngại, bám hoặc sợ khi ở cạnh người lạ" — tức là cơ quan y tế coi đây là một mốc phát triển, không phải vấn đề.
Vì sao lại là tuổi này: chuyện bên trong đầu bé
Bé biết mẹ vẫn còn đó, nhưng chưa biết khi nào mẹ về
Nhà tâm lý học Jean Piaget gọi khả năng hiểu rằng một vật vẫn tồn tại khi đã bị che khuất là sự bền vững của đối tượng. Bé 4 tháng thấy món đồ chơi bị khăn che là thôi không tìm; bé 9–10 tháng đã biết lật khăn ra. Các nghiên cứu sau Piaget cho thấy trẻ hiểu điều này sớm hơn ông nghĩ, nhưng hướng chung vẫn đúng: quanh tuổi này, trẻ bắt đầu chủ động tìm thứ đã khuất.
Áp vào người: bé đã biết mẹ "ở đâu đó" khi mẹ ra khỏi phòng, và muốn mẹ quay lại. Nhưng bé chưa có khái niệm thời gian. "Mẹ đi chợ một tiếng" và "mẹ đi mãi" với bé chưa khác nhau. Chính khoảng trống giữa biết mẹ còn và chưa biết mẹ sẽ về sinh ra nỗi lo.
Bé đã có "người của mình"
Bác sĩ tâm thần người Anh John Bowlby đề ra thuyết gắn bó (attachment): trẻ sinh ra đã có xu hướng bám vào một vài người chăm sóc ổn định để được an toàn. Đến khoảng 7–9 tháng, sự gắn bó với một vài người cụ thể trở nên rõ ràng. Có "người của mình" thì mới có "người lạ". Sợ người lạ, xét theo nghĩa đó, là mặt sau của gắn bó.
Bé vừa biết bò, biết đi
Cũng ở tuổi này bé bắt đầu bò, đứng, đi chập chững — tức là tự mình rời xa người lớn được. Nhà tâm lý Mary Ainsworth mô tả người chăm sóc như một căn cứ an toàn: bé bò ra khám phá, ngoảnh lại xem mẹ còn đó không, rồi bò tiếp; sợ thì chạy về. Bé càng đi xa được thì càng cần chắc rằng căn cứ không biến mất.
Thí nghiệm "tình huống lạ" của Mary Ainsworth
Từ những năm 1960–1970, Ainsworth và cộng sự thiết kế một quy trình quan sát khoảng 20 phút trong phòng thí nghiệm, gọi là Strange Situation: bé khoảng 12–18 tháng chơi trong phòng với mẹ, một người lạ bước vào, mẹ ra ngoài một lúc rồi quay lại. Điều các nhà nghiên cứu chú ý nhiều nhất không phải là bé có khóc khi mẹ đi hay không, mà là bé làm gì khi mẹ quay lại.
- Nhiều bé khóc khi mẹ đi, nhưng mẹ về thì tìm đến mẹ, được ôm là dịu, rồi quay lại chơi. Ainsworth xếp đây là gắn bó an toàn.
- Có bé tỏ ra thờ ơ cả lúc mẹ đi lẫn lúc mẹ về — nhưng các đo đạc sau này cho thấy bên trong bé vẫn căng thẳng.
- Có bé vừa đòi mẹ vừa đẩy mẹ ra, rất khó dỗ.
Hai điều cha mẹ nên mang về từ nghiên cứu này. Thứ nhất, khóc khi mẹ đi không phải dấu hiệu xấu; ở nhiều bé gắn bó tốt, đó là phản ứng bình thường. Thứ hai, quy trình này được thiết kế cho nghiên cứu, không phải bài kiểm tra cha mẹ tự làm ở nhà, và các nhà khoa học vẫn tranh luận về việc áp các kiểu gắn bó cho mọi nền văn hoá. Không nên dựa vào một buổi chia tay ở nhà trẻ để kết luận con "gắn bó không an toàn".
Gặp người lạ trong đời sống người Việt
Ở nhà mình, tuổi sợ người lạ hay rơi đúng vào lúc con được "ra mắt" nhiều nhất: đầy năm, Tết về quê, cỗ cưới họ hàng. Cảnh quen thuộc: cô dì chú bác giành bế, bé khóc ré, người lớn trêu "nhát thế", "không theo bác à". Vài điều giúp những buổi ấy dễ thở hơn:
- Để bé ngồi trong lòng người quen trước. Người mới nói chuyện, cười với bé từ khoảng cách vừa phải vài phút rồi hãy đưa tay. Bé cần thời gian nhìn mặt cha mẹ để "kiểm tra" xem người này có đáng tin không.
- Người lạ hạ thấp người, không lao tới. Ngồi xuống ngang tầm, đưa một món đồ chơi, để bé tự với.
- Không ép bé "theo" ai. Ép bé sang tay người lạ khi bé đang khóc chỉ làm lần sau bé cảnh giác hơn.
- Nói thay con một câu nhẹ nhàng. "Bé đang tuổi lạ người bác ạ, để con nhìn bác một lúc đã." Người lớn trong họ thường hiểu ngay.
- Tránh trêu doạ. Những câu như "mẹ bỏ con ở đây nhé", "bác bế về nhà luôn" có thể vui với người lớn nhưng với bé đang lo chia ly là đúng nỗi sợ lớn nhất.
Khi mẹ phải đi: vài nguyên tắc chung
Bài này không đi sâu vào chuyện cho con quen nhà trẻ hay người trông trẻ; ở đây chỉ nhấn ba nguyên tắc đi từ chính cơ chế cảm xúc nói trên:
- Đừng lén đi. Lén đi giúp tránh được một trận khóc hôm nay, nhưng dạy bé rằng mẹ có thể biến mất bất cứ lúc nào — thế là bé càng phải bám chặt hơn. Chào ngắn gọn, vui vẻ, rồi đi.
- Tập xa ngắn trước, xa dài sau. Ra khỏi phòng vài phút, nói "mẹ ra bếp, mẹ vào ngay", rồi quay vào thật. Mỗi lần mẹ đi rồi về đúng lời là một bằng chứng để bé xây khái niệm "mẹ đi rồi mẹ về".
- Chơi ú oà, trốn tìm. Ú oà là phiên bản "mẹ biến mất – mẹ xuất hiện" ở liều nhỏ, có tiếng cười đi kèm. Trẻ ở tuổi này thường mê nó chính vì nó chạm đúng điều bé đang học.
Ban đêm, nhiều bé đang ngủ ngon bỗng thức dậy khóc tìm mẹ ở tuổi này. Đáp lại ngắn, giọng nhỏ, cho bé biết mẹ ở đây, thường là đủ.
Khi nào cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia
Phần lớn trẻ đi qua giai đoạn này mà không cần can thiệp. Nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi:
- Bé gần như không phân biệt người quen, người lạ; không tìm đến người chăm sóc khi sợ hay đau.
- Bé ít nhìn mặt người, ít dùng cử chỉ (chỉ tay, giơ tay đòi bế), không đáp khi được gọi tên quanh 12 tháng.
- Nỗi lo chia ly không dịu đi mà nặng thêm khi đã qua 3–4 tuổi, làm con không đi học được, kèm đau bụng, mất ngủ kéo dài.
- Bé đột ngột sợ hãi, thu mình, bám chặt sau một biến cố, hoặc sợ hẳn một người cụ thể trong nhà mà không rõ lý do. Nếu có nghi ngờ trẻ bị bạo hành, xâm hại, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí).
Ở trẻ lớn, khi nỗi lo xa cha mẹ kéo dài và ảnh hưởng nặng tới việc học, sinh hoạt, bác sĩ có thể đánh giá rối loạn lo âu chia ly. Đó là chẩn đoán của chuyên gia sau khi khám, không phải nhãn cha mẹ tự gắn cho con từ vài buổi khóc.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng bắt đầu lạ người?
Thường khoảng 6–9 tháng, rõ nhất quanh 9–12 tháng. Có bé lạ người sớm hoặc muộn hơn vài tháng, có bé gần như không lạ; đều có thể bình thường nếu bé vẫn phát triển tốt ở các mặt khác.
Lo âu chia ly ở trẻ kéo dài bao lâu?
Ở phần lớn trẻ, lo âu chia ly rõ nhất quanh 10–18 tháng và dịu dần khi được 2–3 tuổi, lúc trẻ hiểu rằng người thân đi rồi sẽ về. Có thể bùng lại ngắn khi đổi môi trường như vào lớp mới, chuyển nhà, có em bé.
Trẻ không lạ người có đáng lo không?
Không nhất thiết. Bé quen gặp nhiều người, tính khí dạn dĩ có thể ít lạ người. Chỉ đáng hỏi bác sĩ khi bé đồng thời ít nhìn mặt người, không tìm người chăm sóc khi sợ, không đáp khi gọi tên.
Có nên lén đi khi con đang chơi để con khỏi khóc?
Không nên. Lén đi tránh được một lần khóc nhưng làm bé lo rằng người thân có thể biến mất bất cứ lúc nào, nên càng bám hơn. Chào ngắn, hẹn rõ, rồi đi và về đúng hẹn giúp bé quen nhanh hơn.
Vì sao con chỉ khóc khi xa mẹ mà không khóc khi xa người khác?
Vì trẻ thường gắn bó mạnh nhất với một vài người chăm sóc chính. Bé khóc khi người đó đi là dấu hiệu bé đã có "căn cứ an toàn" của mình, không phải bé không thương người khác.
