Trẻ sơ sinh chưa có đủ các cảm xúc như người lớn, nhưng đã cảm nhận rất rõ dễ chịu và khó chịu, và báo cho người lớn bằng tiếng khóc. Trong năm đầu, cảm xúc của bé tách dần ra từng loại: nụ cười đáp lại người khác xuất hiện khoảng 6–8 tuần, tiếng cười thành tiếng khoảng 3–4 tháng, giận và buồn rõ dần từ 4–6 tháng, sợ người lạ quanh 8–9 tháng. Biết các mốc này, cha mẹ đọc con dễ hơn và bớt lo vô cớ.
Tháng đầu: dễ chịu và khó chịu
Những tuần đầu đời, phần lớn thời gian bé chỉ có hai trạng thái rõ: đang ổn (no, ấm, được ôm, được ngủ) và đang không ổn (đói, lạnh, ướt, đau bụng, mệt mà chưa ngủ được). Các nhà tâm lý phát triển gọi đây là mức dễ chịu – khó chịu kèm mức tỉnh táo – lơ mơ. Từ hai trục đó, cảm xúc sẽ phân nhánh dần theo tháng.
Ngay từ lúc này bé đã có vài biểu hiện bẩm sinh: nhăn mặt khi nếm vị đắng, mút mạnh hơn khi nếm vị ngọt, giật mình khi có tiếng động to. Đó là phản xạ của cơ thể, chưa phải "ghét" hay "thích" theo nghĩa người lớn. Nhưng chính những phản xạ ấy cho cha mẹ tín hiệu đầu tiên để chăm con.
Có một chuyện làm nhiều ông bà, cha mẹ vui: bé ngủ mà khoé miệng cong lên. Dân gian hay nói "mụ dạy cười". Nụ cười này có thật, nhưng thường là nụ cười phản xạ, xuất hiện cả khi ngủ, không nhắm vào ai. Nó chưa phải lời chào cha mẹ, nhưng là bước tập dượt của cơ mặt.
Tiếng khóc: ngôn ngữ đầu tiên
Khóc là cách duy nhất để một đứa trẻ chưa biết nói gọi người lớn đến. Nhiều nghiên cứu ở nhiều nước thấy một đường cong khá giống nhau: lượng khóc mỗi ngày tăng dần từ lúc chào đời, lên cao nhất quanh tuần thứ 6–8, rồi giảm rõ sau 3–4 tháng. Bác sĩ nhi Ronald Barr gọi giai đoạn này là "khóc theo kiểu PURPLE" — bé khóc nhiều vào chiều tối, có cơn khó dỗ, mặt như đang đau dù không ốm gì. Đây là một phần phát triển bình thường, không phải do cha mẹ dỗ kém.
Cha mẹ chăm con lâu ngày sẽ nhận ra vài "kiểu" khóc: khóc đói tăng dần, khóc đau thét lên đột ngột, khóc mệt rên rỉ kéo dài. Nhưng đừng tin những bảng "dịch tiếng khóc" bán trên mạng: các thử nghiệm cho thấy người lớn đoán nghĩa tiếng khóc chủ yếu nhờ bối cảnh (đã bú bao lâu, đã ngủ chưa) hơn là nhờ âm thanh. Cách đọc đáng tin nhất vẫn là: kiểm tra lần lượt đói, tã, nóng lạnh, buồn ngủ, cần được bế.
🔴 Có một điều quan trọng hơn mọi mẹo dỗ: không bao giờ lắc trẻ, kể cả lắc nhẹ cho nín. Lắc có thể gây chấn thương não nghiêm trọng ở trẻ nhỏ. Khi đã dỗ hết cách mà bé vẫn khóc, và mình thấy bực tới mức run tay, hãy đặt bé nằm ngửa an toàn trong cũi, ra ngoài thở vài phút, nhờ người nhà thay tay. Một đứa trẻ khóc thêm năm phút trong cũi an toàn không sao cả.
Bé khóc kèm sốt, bỏ bú, nôn nhiều, khóc thét khác hẳn mọi khi, hoặc khóc li bì không dứt suốt nhiều giờ thì cần đưa đi khám nhi ngay, không chờ "hết tháng thứ ba".
Nụ cười đáp lại: khoảng 6–8 tuần
Khoảng cuối tháng thứ hai, cha mẹ sẽ thấy một nụ cười khác hẳn: bé nhìn vào mặt người, rồi cười. Đây là nụ cười xã hội — lần đầu tiên bé đáp lại một con người. Các bảng mốc phát triển của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC, bản cập nhật 2022) ghi mốc 2 tháng là "cười khi được nói chuyện hoặc cười với".
Tiếp theo, trong tháng 3–4, bé bắt đầu tự cười để gọi sự chú ý của người lớn, và bật ra những tiếng cười khanh khách đầu tiên khi được hôn bụng, ú oà. Đến khoảng 6 tháng, bé cười thành tràng. Tiếng cười của trẻ nhỏ gần như luôn sinh ra trong tương tác với người khác — rất hiếm khi bé cười một mình với đồ vật.
Mốc này đáng nhớ không chỉ vì vui. Nó cho thấy bé đã nhìn được mặt người ở khoảng cách gần, đã gắn khuôn mặt quen với cảm giác dễ chịu, và đã bắt đầu "trò chuyện" bằng nét mặt.
Bảng mốc cảm xúc năm đầu
Mỗi bé mỗi nhịp; các mốc dưới đây là khoảng thời gian thường gặp, sớm muộn vài tuần là bình thường. Trẻ sinh non tính theo tuổi điều chỉnh (tính từ ngày dự sinh).
| Khoảng tuổi | Điều cha mẹ thường thấy | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 0–1 tháng | Khóc khi khó chịu, dịu khi được bế, cười phản xạ lúc ngủ | Hai trạng thái dễ chịu – khó chịu |
| 6–8 tuần | Nhìn mặt người rồi cười | Nụ cười xã hội đầu tiên |
| 3–4 tháng | Cười thành tiếng, tự cười để gọi người lớn, khóc khi bị ngừng chơi | Niềm vui gắn với người; bắt đầu phản đối |
| 4–6 tháng | Cau có, gào lên khi bị giữ tay, bị lấy đồ; mặt xịu khi người quen bỏ đi | Giận và buồn tách ra khỏi "khó chịu" chung |
| 6–9 tháng | Nhìn mặt cha mẹ trước khi tiến tới đồ lạ; e dè, nép vào người quen khi gặp người lạ | Bắt đầu sợ có đối tượng; đọc nét mặt người lớn |
| 9–12 tháng | Khóc khi mẹ rời phòng, mừng rỡ khi người quen về, đưa đồ cho người lớn xem | Gắn bó rõ ràng; chia sẻ niềm vui |
Cách chia này dựa trên các bảng mốc phát triển phổ biến và nghiên cứu của nhà tâm lý Michael Lewis về trình tự xuất hiện cảm xúc. Lewis cho rằng những cảm xúc "có ý thức về bản thân" như ngượng, ghen, tự hào chỉ xuất hiện từ khoảng 18–24 tháng, khi trẻ nhận ra mình trong gương. Vì vậy một em bé 6 tháng chưa thể "ghen với em" hay "xấu hổ" như người lớn vẫn nói đùa.
Bé đọc nét mặt cha mẹ từ rất sớm
Từ khoảng 6–10 tháng, trẻ bắt đầu nhìn nét mặt người lớn để quyết định nên làm gì với một thứ lạ: gặp con chó, gặp đồ chơi kêu to, bé quay lại nhìn mẹ. Mẹ thoải mái thì bé tiến tới, mẹ lo thì bé lùi lại. Các nhà tâm lý gọi đó là tham chiếu xã hội; chuyện bé học đọc nét mặt sẽ có bài riêng trong mục đọc cảm xúc.
Điều cha mẹ mang về được ở đây rất đơn giản: nét mặt của mình là thông tin cho con. Khi con ngã nhẹ và nhìn lên, một khuôn mặt bình tĩnh kèm câu "Ối, ngã rồi, có đau không?" giúp bé biết chuyện này xử lý được. Một khuôn mặt hốt hoảng kèm tiếng hét làm bé khóc to hơn cả cú ngã.
Cha mẹ làm gì với cảm xúc của bé năm đầu
Đáp lại, không cần hoàn hảo
Nhà tâm thần học trẻ em Edward Tronick nghiên cứu cảnh mẹ và con tương tác và nhận thấy ngay cả những cặp mẹ – con rất gắn bó cũng thường xuyên "lệch nhịp": mẹ cười khi bé đang mệt, mẹ quay đi khi bé đang muốn chơi. Điều làm nên gắn bó không phải là không bao giờ lệch, mà là sửa lại sau khi lệch: nhận ra bé đang khó chịu và điều chỉnh. Cha mẹ không cần đọc đúng mọi tiếng khóc; chỉ cần quay lại và thử.
Nói chuyện với bé như thể bé hiểu
Bé 3 tháng chưa hiểu từ ngữ, nhưng đã nghe giọng, nhìn mặt và "đáp" bằng tiếng ọ ẹ. Kể cho bé nghe "Con đói rồi phải không, mẹ pha sữa đây" vừa làm bé dịu, vừa là những lần đầu tiên bé nghe gắn cảm xúc với lời nói. Không cần đợi con biết nói mới dạy gọi tên cảm xúc.
Chơi mặt đối mặt
Ú oà, nhại lại tiếng ọ ẹ của bé, lè lưỡi chờ bé bắt chước — những cách chơi ông bà vẫn làm từ xưa chính là "bài tập" cảm xúc tốt nhất ở tuổi này: bé học chờ, đoán, bất ngờ và cười.
Chăm cả người chăm
Một người mẹ thiếu ngủ triền miên khó đọc con. Ông bà, bố, người giúp việc thay ca cho mẹ ngủ một giấc dài là đang chăm cả cảm xúc của bé.
Khi nào nên đưa bé đi khám
Không phải bé nào chậm vài tuần cũng có vấn đề. Nhưng một số dấu hiệu nên hỏi bác sĩ nhi ở lần khám định kỳ, hoặc sớm hơn nếu cha mẹ lo:
- Khoảng 3 tháng chưa cười khi được nói chuyện, cười với.
- Ít nhìn vào mặt người, không dõi theo người đi lại trong phòng.
- Khoảng 6 tháng chưa cười thành tiếng, không phản ứng với giọng người thân.
- Khoảng 9–12 tháng không phân biệt người quen – người lạ, không dùng ánh mắt, cử chỉ để "gọi" người lớn.
- Bé đã cười, đã bập bẹ, đã có cử chỉ rồi tự nhiên mất đi.
Những dấu hiệu này không phải để gán nhãn con mà để khám sớm: kiểm tra thính lực, thị lực, và nếu cần, đánh giá phát triển tại khoa nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Khám sớm luôn tốt hơn chờ đợi. Riêng cha mẹ, nếu thấy mình buồn bã kéo dài, không gắn được với con hay có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con, hãy gặp bác sĩ ngay; trường hợp khẩn cấp gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh mấy tuần thì biết cười?
Nụ cười phản xạ có thể thấy từ những ngày đầu, nhất là lúc bé ngủ. Nụ cười đáp lại người khác (nụ cười xã hội) thường xuất hiện khoảng 6–8 tuần tuổi. Trẻ sinh non thì tính theo tuổi điều chỉnh, nên có thể muộn hơn vài tuần.
Vì sao trẻ sơ sinh khóc nhiều vào buổi tối?
Nhiều nghiên cứu thấy trẻ khóc nhiều nhất quanh tuần thứ 6–8 và hay dồn vào chiều tối, rồi giảm dần sau 3–4 tháng. Đây thường là một phần phát triển bình thường. Nếu bé khóc kèm sốt, bỏ bú, nôn hoặc khóc khác hẳn mọi ngày thì cần đi khám.
Trẻ mấy tháng biết sợ?
Phản ứng giật mình có từ lúc sinh, nhưng nỗi sợ có đối tượng rõ ràng thường xuất hiện khoảng 6–9 tháng, điển hình là e dè người lạ. Đây là dấu hiệu bé đã phân biệt được người quen và người lạ.
Em bé có biết ghen không?
Bé dưới 1 tuổi có thể khó chịu khi mẹ dồn sự chú ý cho người khác, nhưng các cảm xúc như ghen, xấu hổ, tự hào theo nghĩa đầy đủ thường được cho là xuất hiện từ khoảng 18–24 tháng, khi trẻ bắt đầu nhận ra bản thân. Nói em bé "ghen" phần lớn là cách nói vui của người lớn.
Bế nhiều có làm trẻ hư không?
Với trẻ dưới một tuổi, đáp lại khi con khóc giúp bé học rằng thế giới đáng tin. Nghiên cứu về gắn bó không ủng hộ quan niệm bế nhiều làm trẻ hư ở tuổi này. Cha mẹ vẫn có thể đặt bé xuống khi bé đã dịu và khi chính mình cần nghỉ.
