Trẻ 6–10 tuổi ít khóc lăn ra đất hơn tuổi mẫu giáo, nhưng đời sống cảm xúc lại phức tạp hơn nhiều: con bắt đầu so mình với bạn, biết giấu cảm xúc trước người khác, hiểu rằng một chuyện có thể vừa vui vừa buồn, và rất sợ bị sai, bị chê trước lớp. Ba thứ chi phối cảm xúc tuổi tiểu học là bạn bè, cảm giác "mình có làm được không", và chuyện trường lớp. Cha mẹ hiểu được ba thứ đó thì đọc con dễ hơn hẳn.
Tuổi "mình có giỏi không"
Nhà phân tâm học Erik Erikson chia đời người thành tám giai đoạn, và gọi khoảng 6–12 tuổi là giai đoạn siêng năng hay tự ti. Ý ông là ở tuổi này, đứa trẻ bắt đầu đo giá trị bản thân bằng việc làm được: đọc trôi một trang, giải được bài toán, nhảy dây được 50 cái, được cô gọi lên bảng. Làm được thì thấy mình có năng lực; liên tục thấy mình kém thì dễ tự ti.
Thuyết của Erikson là một khung nhìn, không phải định luật đo được chính xác. Nhưng nó khớp với điều cha mẹ thấy hằng ngày: đứa trẻ 7 tuổi về nhà kể "Hôm nay con được cô khen" với vẻ mặt khác hẳn đứa trẻ 4 tuổi khoe tranh. Lời khen, lời chê ở trường giờ chạm vào câu hỏi lớn hơn: mình là đứa thế nào.
Bắt đầu so sánh mình với bạn
Trẻ mẫu giáo thường đánh giá mình rất lạc quan — hỏi đứa 4 tuổi ai chạy nhanh nhất lớp, nhiều bé chỉ vào chính mình. Các nghiên cứu về so sánh xã hội ở trẻ em, trong đó có công trình của nhà tâm lý Diane Ruble, cho thấy từ khoảng 7–8 tuổi trẻ bắt đầu dùng bạn bè làm thước đo cho chính mình: "Bạn Minh được 10, con chỉ được 8."
Đây là bước phát triển bình thường, cần thiết để trẻ tự nhìn mình thực tế hơn. Nhưng nó cũng là lúc nỗi buồn "mình thua bạn" xuất hiện lần đầu. Ở nhà, nếu người lớn cũng liên tục so con với "con nhà người ta", nỗi buồn ấy nhân lên. Chuyện so sánh trong gia đình có bài riêng ở mục cảm xúc gia đình; ở đây chỉ cần nhớ: con đã tự so sánh đủ nhiều ở trường rồi.
Biết giấu cảm xúc và biết "vừa vui vừa buồn"
Quy tắc biểu lộ
Nhà tâm lý Carolyn Saarni nghiên cứu cách trẻ học quy tắc biểu lộ (display rules) — những luật ngầm về việc được bày tỏ cảm xúc nào, ở đâu, trước ai. Một thí nghiệm kinh điển của bà: trẻ được hứa tặng quà, rồi nhận một món quà chán. Trẻ nhỏ để lộ thất vọng ngay; trẻ lớn hơn, đặc biệt từ tuổi tiểu học, ngày càng hay mỉm cười cảm ơn dù trong lòng không thích.
Điều này có mặt tốt: con biết lịch sự, biết nghĩ tới cảm xúc người khác. Nhưng nó cũng có nghĩa là vẻ ngoài yên ổn của con không còn chắc là bên trong yên ổn. Đứa trẻ 9 tuổi bị bạn trêu cả buổi có thể về nhà nói "bình thường" và ăn cơm như mọi ngày.
Hiểu cảm xúc lẫn lộn
Nhà tâm lý Susan Harter và nhiều người khác đã tìm hiểu xem trẻ hiểu thế nào về việc có hai cảm xúc cùng lúc. Trẻ 5–6 tuổi thường khẳng định không thể vừa vui vừa buồn; trẻ lớn dần mới hiểu và nói ra được những cảm xúc trái chiều: vui vì được lên lớp mới mà buồn vì xa cô cũ, thích có em mà cũng tức vì mẹ bận với em. Cha mẹ có thể giúp bằng cách gọi tên giùm: "Con vừa háo hức vừa hơi lo phải không?"
Từ "làm" sang "nghĩ"
Trẻ mẫu giáo tự dịu bằng hành động: ôm gấu, tìm mẹ, chạy đi chỗ khác. Trẻ tiểu học bắt đầu dùng được cách tự dịu bằng suy nghĩ: tự nhủ "chắc bạn không cố ý", nghĩ sang chuyện khác, tự trấn an "lần sau mình làm lại". Khả năng này lớn dần theo năm, và học được nhiều nhất khi thấy người lớn làm mẫu.
Bạn bè: cảm xúc đổi trung tâm
Ở tuổi này, bạn bè trở thành nguồn cảm xúc lớn thứ hai sau gia đình. Trẻ bắt đầu có "bạn thân" theo nghĩa thật: người mình tin, kể chuyện, và bị tổn thương nặng khi người đó chơi với đứa khác. Những cảm xúc cha mẹ hay gặp:
| Chuyện ở trường | Cảm xúc thật bên dưới | Câu cha mẹ có thể nói |
|---|---|---|
| "Con không thích bạn Lan nữa" | Bị bỏ rơi, ghen vì bạn thân chơi với người khác | "Hôm nay Lan chơi với ai à? Con thấy hụt hẫng hả?" |
| "Cả lớp ghét con" | Một lần bị từ chối, bị chê, phóng to thành "cả lớp" | "Kể mẹ nghe chuyện gì xảy ra trước nhé." |
| "Con không muốn đi học" | Sợ một bài kiểm tra, sợ một bạn, xấu hổ một chuyện | "Ngày mai có chuyện gì làm con ngại không?" |
| Về nhà cáu bẳn với em | Giữ bình tĩnh cả ngày ở trường, về nhà mới xả | "Hôm nay ở lớp mệt lắm phải không?" |
| Khoe quá mức một chuyện nhỏ | Cần được công nhận, sợ mình kém bạn | "Con cố gắng phần đó thế nào?" |
Hai bạn "nghỉ chơi" rồi hôm sau làm lành là chuyện thường. Nhưng nếu con liên tục bị một nhóm bạn trêu chọc, cô lập, lấy đồ, hoặc bị trêu trên nhóm chat lớp, đó là bắt nạt và người lớn cần vào cuộc cùng nhà trường.
Nỗi sợ sai và áp lực điểm số
Tuổi tiểu học là lúc nhiều trẻ lần đầu nếm cảm giác sợ sai thật sự: sợ bị gọi lên bảng không làm được, sợ bài kiểm tra, sợ cô nhắc tên trước lớp. Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành ở bậc tiểu học coi trọng đánh giá bằng nhận xét, nhưng trong suy nghĩ của nhiều gia đình, "được mấy điểm" vẫn là câu hỏi đầu tiên khi con về.
Điều cha mẹ cần biết về mặt cảm xúc: sợ sai ở mức vừa giúp trẻ cẩn thận; sợ sai quá mức làm trẻ né tránh. Đứa trẻ sợ sai tới mức không dám giơ tay, không dám thử bài khó, hay khóc khi viết sai một chữ phải tẩy cả trang, đang cần người lớn hạ áp lực chứ không cần thêm động lực.
Vài câu hỏi thay cho "được mấy điểm" khi con đi học về:
- "Hôm nay có chuyện gì làm con cười?"
- "Bài nào khó nhất? Con đã làm gì với nó?"
- "Hôm nay con giúp ai, hay ai giúp con?"
Việc làm được ngay tối nay
Trẻ tiểu học thường không kể chuyện khi bị hỏi dồn, mà kể khi đang làm việc khác bên cạnh người lớn: lúc rửa bát chung, lúc ngồi sau xe máy, lúc nằm chờ ngủ. Hãy giữ một khoảng 10–15 phút mỗi tối không điện thoại, ở cạnh con làm một việc gì đó — nhặt rau, gấp quần áo, dạo bộ quanh xóm — và để con tự mở lời. Nhiều chuyện ở trường chỉ được kể ra trong những khoảng như thế.
Khi nào cần để ý kỹ hơn
Buồn vài hôm vì giận bạn, lo trước kỳ thi là bình thường. Nên gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em, khoa tâm lý của bệnh viện, khi:
- Con buồn bã, cáu kỉnh, thu mình kéo dài trên 2 tuần, mất hứng thú với những thứ trước đây rất thích.
- Con thường xuyên đau bụng, đau đầu vào buổi sáng ngày đi học, không tìm ra nguyên nhân thể chất.
- Con bỏ ăn, mất ngủ, gặp ác mộng liên tục, tè dầm trở lại sau thời gian dài đã khô.
- Con nói những câu như "con muốn biến mất", "con chết đi cho xong", hoặc tự làm đau mình. Đừng coi là nói đùa — hãy đưa con đi khám sớm; nếu nguy hiểm ngay gọi 115.
- Con có dấu hiệu bị bắt nạt kéo dài, bị bạo hành hay xâm hại — gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí).
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 6–10 tuổi có những thay đổi cảm xúc gì?
Trẻ bắt đầu so sánh mình với bạn, biết giấu cảm xúc trước người khác, hiểu được cảm xúc lẫn lộn và dùng suy nghĩ để tự dịu. Bạn bè và cảm giác mình có làm được việc hay không trở thành nguồn cảm xúc rất lớn.
Vì sao con ngoan ở trường mà về nhà hay cáu?
Ở trường trẻ phải giữ quy tắc biểu lộ cả ngày, kìm cảm xúc trước cô và bạn. Về nhà, nơi an toàn nhất, những gì dồn nén mới được xả ra. Đó thường là dấu hiệu con thấy nhà là chỗ dựa, dù cha mẹ vẫn cần giữ giới hạn với hành vi.
Trẻ mấy tuổi bắt đầu so sánh mình với bạn?
Nhiều nghiên cứu thấy trẻ bắt đầu dùng bạn bè làm thước đo cho bản thân từ khoảng 7–8 tuổi. Trước đó trẻ thường tự đánh giá mình rất lạc quan.
Con hay khóc khi làm sai bài có sao không?
Thỉnh thoảng buồn vì làm sai là bình thường. Nếu con sợ sai tới mức né tránh, không dám thử, khóc mỗi lần tẩy xoá, cha mẹ nên giảm áp lực điểm số, khen nỗ lực và cách làm. Nếu kèm mất ngủ, đau bụng kéo dài, nên hỏi chuyên gia tâm lý trẻ em.
Làm sao biết con bị bắt nạt ở trường?
Dấu hiệu thường gặp là không muốn đi học, hay mất đồ, có vết thương không giải thích rõ, buồn sau khi đọc tin nhắn nhóm lớp, ít nhắc đến bạn. Hãy hỏi nhẹ nhàng, liên hệ cô chủ nhiệm, và gọi Tổng đài 111 nếu có bạo lực hay xâm hại.
