Tuổi dậy thì cảm xúc lên xuống thất thường vì nhiều thứ đổi cùng lúc: hormone sinh dục tăng, bộ não đang tái cấu trúc mạnh, đồng hồ sinh học lùi giờ ngủ muộn hơn, và vị trí của bạn bè trong đời sống bỗng lớn hẳn lên. Không phải chỉ do "nội tiết tố" như người ta hay nói. Phần lớn sự thất thường này là bình thường và dịu dần ở cuối tuổi mới lớn; điều cha mẹ cần là phân biệt được thất thường bình thường với dấu hiệu cần giúp đỡ.
Thất thường là thế nào: nghiên cứu đo cảm xúc từng giờ
Muốn biết cảm xúc tuổi teen có thật sự "thất thường" không, các nhà tâm lý Reed Larson và Mihaly Csikszentmihalyi dùng một cách đo đặc biệt: phát máy nhắn tin cho học sinh, máy kêu ngẫu nhiên nhiều lần trong ngày, mỗi lần kêu các em ghi lại mình đang làm gì và cảm thấy thế nào. Cách đo này cho bức tranh sát đời thật hơn hỏi lại sau.
Kết quả qua nhiều nghiên cứu của nhóm Larson: cảm xúc của tuổi mới lớn dao động nhanh và rộng hơn người lớn, có thể đi từ rất vui đến rất bực trong vòng một giờ. Một nghiên cứu dài hạn của Larson và cộng sự (đăng trên Child Development năm 2002) theo dõi học sinh nhiều năm và thấy cảm xúc trung bình hằng ngày có xu hướng bớt tích cực từ đầu đến giữa tuổi mới lớn, rồi ổn định dần về cuối. Nói cách khác: cảm giác "con mình dạo này cứ cáu cáu" của cha mẹ có cơ sở, và nó không kéo dài mãi.
Không chỉ là hormone
Hormone có góp phần, nhưng không đơn độc
Khi dậy thì, cơ thể tăng tiết estrogen, testosterone và nhiều hormone khác. Chúng tác động lên não, lên giấc ngủ, lên cảm nhận về cơ thể. Nhưng các nghiên cứu theo dõi hormone và cảm xúc cùng lúc thường thấy hormone chỉ giải thích được một phần nhỏ sự thay đổi tâm trạng; phần lớn hơn đến từ chuyện xảy ra trong đời sống: bạn bè, trường lớp, gia đình, và cách cơ thể đổi khác được người xung quanh nhìn nhận.
Bộ não đang sửa nhà
Các nghiên cứu chụp não theo dõi trẻ nhiều năm cho thấy não tuổi mới lớn trải qua một đợt "dọn dẹp" lớn: những kết nối ít dùng bị tỉa bớt, những đường truyền hay dùng được bọc myelin cho nhanh hơn. Vùng vỏ não trước trán, tham gia lập kế hoạch và kìm hãm phản ứng, tiếp tục hoàn thiện đến khoảng giữa tuổi hai mươi.
Một số nhà nghiên cứu, như Laurence Steinberg và B.J. Casey, đưa ra mô hình rằng hệ thống phản ứng với phần thưởng và cảm xúc "chín" sớm hơn hệ thống kiểm soát, tạo ra một khoảng lệch trong tuổi mới lớn. Mô hình này hữu ích nhưng vẫn đang được tranh luận và tinh chỉnh; não không chia thành hai phe tách biệt. Ý chính cần giữ: con không cố tình khó chịu, bộ máy điều tiết của con đang được nâng cấp.
Thiếu ngủ
Nhà nghiên cứu giấc ngủ Mary Carskadon và cộng sự chỉ ra rằng ở tuổi dậy thì, đồng hồ sinh học tự lùi về sau: con buồn ngủ muộn hơn và muốn dậy muộn hơn. Trong khi đó giờ vào học không đổi, có khi còn học thêm buổi tối. Kết quả là nhiều học sinh trung học thiếu ngủ triền miên. Thiếu ngủ làm ai cũng dễ cáu, dễ buồn, khó kìm chế — với tuổi teen, nó cộng thêm vào mọi thứ khác.
Bạn bè và ánh nhìn của người khác
Tuổi mới lớn đặc biệt nhạy với việc bị đánh giá. Một lời chê ngoại hình, một lần không được rủ đi chơi, một bức ảnh bị bình luận — những chuyện người lớn thấy nhỏ có thể khiến con buồn cả tuần. Chuyện cảm xúc trên mạng xã hội có bài riêng ngay trong mục này.
Thất thường bình thường và dấu hiệu cần để ý
| Thường gặp, thường tự qua | Nên để ý, có thể cần giúp |
|---|---|
| Cáu bẳn vài lúc trong ngày, rồi lại vui | Cáu bẳn, buồn bã gần như suốt ngày, kéo dài trên 2 tuần |
| Muốn ở trong phòng riêng nhiều hơn | Cắt hẳn liên lạc với cả bạn bè, bỏ mọi hoạt động từng thích |
| Ngủ muộn, dậy muộn cuối tuần | Mất ngủ triền miên hoặc ngủ li bì, kiệt sức không rõ lý do |
| Ăn uống thất thường theo hứng | Bỏ ăn, ăn rồi nôn, sụt cân nhanh, ám ảnh cân nặng |
| Hay cãi, phản đối cha mẹ | Bạo lực, phá đồ, bỏ nhà, vi phạm nghiêm trọng |
| Buồn mấy ngày vì chuyện với bạn | Nói về cái chết, muốn biến mất, có vết cắt, vết bầm tự gây |
| Điểm số lên xuống | Học sa sút đột ngột kèm thay đổi tính nết rõ rệt |
🔴 Nếu con có những dấu hiệu ở cột phải, đặc biệt là tự làm đau mình hoặc nói muốn chết, cha mẹ đừng chờ "qua tuổi". Hãy đưa con gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý, hoặc khoa tâm lý – tâm thần của bệnh viện càng sớm càng tốt. Hỏi thẳng con về ý nghĩ tự hại không làm con nảy ra ý nghĩ đó; nó cho con biết có người dám nghe. Khi có nguy hiểm tính mạng ngay lúc đó, gọi 115. Nếu con bị bạo hành, xâm hại, bị đe doạ, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí).
Đọc cảm xúc của con tuổi dậy thì
Con tuổi này hiếm khi nói "Mẹ ơi con đang buồn". Cảm xúc lộ ra qua những đường vòng:
- Cáu thay cho buồn. Nhiều bạn trẻ, nhất là con trai, bày tỏ buồn và lo bằng sự gắt gỏng.
- Than mệt, đau đầu, đau bụng thay cho "con lo".
- Đóng cửa phòng — có khi là cần riêng tư bình thường, có khi là trốn. Khác nhau ở chỗ con có còn ra ăn cơm, còn nói chuyện với ai không.
- Nói chuyện vào giờ lạ. Nhiều cha mẹ thấy con hay mở lòng lúc khuya, lúc đang đi xe, lúc cả hai đang làm việc khác chứ không phải lúc ngồi đối diện.
Cha mẹ làm gì cho đỡ sóng gió
- Đừng tranh cãi lúc cơn đang lên. Khi con đang bực, mọi lời giảng đều trôi. Nói "Mình nói chuyện này sau bữa tối nhé" rồi quay lại thật.
- Tách hành vi khỏi cảm xúc. "Con được quyền bực, nhưng không được đóng sầm cửa vào mặt em" — cảm xúc được chấp nhận, hành vi có giới hạn.
- Bảo vệ giấc ngủ. Thoả thuận giờ cất điện thoại ra khỏi phòng ngủ, hạn chế học thêm quá khuya. Đây là việc đơn giản nhất mà tác động lên cảm xúc rõ nhất.
- Kể chuyện tuổi trẻ của mình. "Hồi bố lớp 8 cũng có lần bị cả nhóm bỏ đi chơi riêng" — không để giảng, chỉ để con biết cảm xúc ấy không lạ.
- Giữ một sợi dây nhỏ mỗi ngày. Một bữa cơm chung, một tin nhắn hỏi han, đưa đón con một đoạn. Trẻ có ít nhất một người lớn gần gũi để tin tưởng thường vượt tuổi mới lớn vững hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tuổi dậy thì hay cáu gắt?
Vì nhiều thay đổi dồn lại cùng lúc: hormone, bộ não đang tái cấu trúc, đồng hồ sinh học lùi giờ ngủ nên dễ thiếu ngủ, và áp lực từ bạn bè, học tập. Cáu gắt thoảng qua là bình thường; cáu gắt, buồn bã kéo dài trên 2 tuần thì nên tìm hiểu kỹ.
Tâm trạng thất thường tuổi dậy thì kéo dài bao lâu?
Không có mốc chính xác cho mọi người. Nghiên cứu theo dõi dài hạn thấy cảm xúc thường dao động mạnh ở đầu và giữa tuổi mới lớn rồi ổn định dần ở cuối tuổi mới lớn, khi não và đời sống của các em ổn định hơn.
Thất thường tuổi dậy thì khác trầm cảm thế nào?
Thất thường bình thường thì lên rồi xuống, con vẫn còn những lúc vui, vẫn còn bạn và sở thích. Khi buồn hoặc cáu gần như suốt ngày, kéo dài trên 2 tuần, mất hứng thú, thay đổi ăn ngủ rõ, nên đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá.
Có nên hỏi thẳng con có ý nghĩ tự tử không?
Nên, nếu cha mẹ thấy dấu hiệu đáng lo. Các chuyên gia cho rằng hỏi thẳng không gieo ý nghĩ đó vào con mà mở đường cho con nói ra. Nếu con có ý nghĩ hay hành vi tự hại, hãy đưa con đi khám sớm; nguy hiểm ngay thì gọi 115.
Vì sao con tuổi teen ngủ muộn dậy muộn?
Ở tuổi dậy thì, đồng hồ sinh học tự lùi về sau nên các em buồn ngủ muộn hơn trẻ nhỏ. Đây không đơn thuần là lười. Cha mẹ có thể giúp bằng cách giữ giờ ngủ ổn định, đưa điện thoại ra khỏi phòng ngủ và hạn chế học quá khuya.
