Khi ông bà chiều mà cha mẹ nghiêm, đứa trẻ ở giữa thường không khổ vì hai bộ luật khác nhau; trẻ khá giỏi trong việc hiểu "ở nhà bà khác, ở nhà mình khác". Thứ làm trẻ khó chịu là cảm xúc của người lớn chảy qua mình: bị hỏi "thương bà hay thương mẹ", bị dặn giấu chuyện, thấy mẹ cau mặt mỗi lần bà cho kẹo. Giữ được sự ấm áp của ông bà mà không biến đứa trẻ thành chiến trường là điều đáng làm hơn cả việc thống nhất từng điều luật.
Cảnh quen trong nhà ba thế hệ
Bé Na sáu tuổi, ở với ông bà nội và bố mẹ ở một con hẻm tại TP.HCM. Mẹ quy định mỗi ngày xem tivi nửa tiếng, ăn cơm phải ngồi bàn. Bà nội thì thương cháu, cháu đòi là cho, cháu biếng ăn là bà bưng chén đi theo đút. Chiều nào mẹ đi làm về cũng thấy Na nằm xem điện thoại của bà, chén cơm đã nguội.
Câu chuyện quen đến mức gần như nhà ba thế hệ nào cũng có một phiên bản. Người lớn thường nhìn nó như mâu thuẫn giữa mẹ chồng và nàng dâu, hay giữa hai thế hệ nuôi dạy. Bài này nhìn từ một phía ít ai hỏi: cô bé sáu tuổi cảm thấy gì.
Trẻ hiểu luật khác nhau tốt hơn người lớn tưởng
Các nghiên cứu về phát triển đạo đức theo hướng của Elliot Turiel và các cộng sự (từ thập niên 1980) cho thấy trẻ từ khoảng 3–4 tuổi đã phân biệt được hai loại luật. Một loại là luật đạo đức, như không đánh người, không lấy đồ của bạn, đúng ở mọi nơi. Loại kia là quy ước, như giờ ngủ, chỗ ngồi ăn, được xem tivi bao lâu, có thể khác nhau tuỳ nhà, tuỳ người.
Trẻ đi học đã quen với việc ở lớp cô dặn khác, ở nhà mẹ dặn khác. Nên việc ở nhà bà được ăn kem, ở nhà mình thì không, tự nó không làm trẻ rối loạn. Trẻ thường thích nghi: ở với bà thì xin, ở với mẹ thì biết không xin.
Điều này giúp cha mẹ bớt một nỗi lo. Không cần ông bà phải làm y hệt mình mới giữ được nề nếp. Cần thống nhất ở những luật về an toàn và đạo đức; còn quy ước sinh hoạt khác nhau một chút là chuyện trẻ chịu được.
Thứ làm trẻ khó chịu thật sự
Bị đặt vào thế phải chọn
"Con thương bà hay thương mẹ?" Hỏi đùa hay thật, câu đó buộc trẻ đứng về một phía và thấy có lỗi với phía kia. Nhà trị liệu gia đình Murray Bowen gọi hiện tượng một người thứ ba bị kéo vào căng thẳng giữa hai người là tam giác hoá (triangulation). Khi căng thẳng giữa mẹ và bà không được nói thẳng với nhau, nó hay đi đường vòng qua đứa trẻ.
Bị dặn giữ bí mật
"Bà cho ăn kem, đừng nói với mẹ nhé." Với người lớn, đó là một bí mật nhỏ dễ thương. Với trẻ, đó là gánh nặng: nói ra thì sợ bà bị mắng, không nói thì sợ mẹ biết. Trẻ học được rằng trong nhà có những chuyện phải giấu người mình thương.
Đọc được sự căng giữa người lớn
Mẹ không nói gì nhưng mím môi khi thấy bà đút cơm. Bà thở dài "thời bà nuôi bố con có ai dạy đâu". Trẻ không hiểu nội dung, nhưng hiểu rằng mình là lý do hai người lớn không vui. Nhiều trẻ phản ứng bằng cách cố làm hài lòng cả hai, thành đứa trẻ quá ngoan, quá nhạy với sắc mặt.
Thấy một người bị chê trước mặt mình
"Bà chiều quá nên con hư." "Mẹ con khó tính quá." Khi nghe người này chê người kia, trẻ không biết đặt cảm xúc của mình vào đâu, vì trẻ thương cả hai.
Ông bà chiều có làm hư trẻ không
Câu "ông bà chiều nên cháu hư" rất phổ biến, nhưng nghiên cứu không ủng hộ một kết luận đơn giản như vậy. Một khảo sát lớn ở Anh và xứ Wales của nhóm Ann Buchanan, Eirini Flouri và cộng sự ở Đại học Oxford (công bố khoảng 2008–2009) thấy thanh thiếu niên có ông bà gần gũi, tham gia vào cuộc sống của các em, thường ít vấn đề cảm xúc và hành vi hơn. Đây là dữ liệu tương quan, ở một nền văn hoá khác, nhưng nó cho thấy sự hiện diện ấm áp của ông bà phần nhiều là tài sản.
Một đứa trẻ có một người lớn trong nhà luôn chấp nhận mình vô điều kiện, có chỗ để chạy đến khi bị mẹ mắng, là một đứa trẻ có thêm chỗ dựa. Chiều về đồ ăn, giờ giấc khác với chiều theo kiểu bênh cái sai, như đánh bạn rồi được bà bảo "không sao". Chỉ kiểu thứ hai mới đáng bàn.
Bảng phân biệt: khác nhau chấp nhận được và vùng cần thống nhất
| Có thể khác nhau giữa ông bà và cha mẹ | Nên thống nhất |
|---|---|
| Giờ ngủ trưa khi ở nhà bà | An toàn: ngồi ghế ô tô, đội mũ bảo hiểm, không cho chơi gần sông, ao |
| Thỉnh thoảng có quà vặt | Thuốc men, dị ứng, bệnh của trẻ |
| Kể chuyện cổ tích, cho xem phim cũ | Không đánh, không doạ ma, doạ ông kẹ |
| Cách xưng hô, cách dỗ | Không dạy trẻ nói dối hay giấu cha mẹ |
| Đồ chơi để ở nhà bà | Hành vi làm đau người khác thì luôn được nhắc |
Chuyện người lớn bàn với nhau thế nào cho êm, ai nhường ai, là đề tài riêng về giải quyết bất đồng giữa hai thế hệ. Ở đây chỉ cần nhớ: bàn với nhau, không bàn qua đứa trẻ.
Giúp đứa trẻ ở giữa
Nói với con bằng câu không chê ai
"Ở nhà bà, bà cho con ăn kem. Ở nhà mình, mẹ muốn con ăn cơm trước. Bà thương con theo cách của bà, mẹ thương con theo cách của mẹ." Câu này giúp trẻ hiểu sự khác nhau mà không phải chọn phe.
Gỡ bí mật ra khỏi tay con
Nếu biết con được dặn giấu, đừng tra hỏi con. Nói với con: "Con không cần giấu mẹ chuyện gì cả, mẹ sẽ không giận bà." Rồi người lớn tự nói chuyện với nhau.
Không hỏi con "thương ai hơn"
Và nếu ông bà hỏi đùa, cha mẹ có thể đỡ lời: "Cháu thương cả nhà, bà nhỉ." Đứa trẻ sẽ thở phào.
Để con thấy người lớn tôn trọng nhau
Một câu cảm ơn bà trước mặt con, "Nhờ bà đón con mà mẹ yên tâm đi làm", có sức hơn mọi lời giải thích. Trẻ an tâm nhất khi thấy những người mình thương không chống nhau.
Lắng nghe con kể về ông bà
Khi con kể "bà cho con xem điện thoại cả buổi", hãy nghe như nghe chuyện, đừng biến thành bằng chứng để đem ra trách bà. Nếu mỗi lần con kể đều dẫn đến căng thẳng, con sẽ thôi kể.
Khi ông bà nuôi cháu thay cha mẹ
Ở nhiều nơi, cha mẹ đi làm xa, ở thành phố khác hay ở nước ngoài, ông bà nuôi cháu hằng ngày. Khi đó vai trò đảo ngược: ông bà thành người đặt luật, cha mẹ về thăm thì hay chiều bù. Trẻ ở giữa có thể vừa mong bố mẹ về, vừa thấy hụt hẫng khi bố mẹ đi, vừa thấy bối rối khi luật trong nhà đổi theo từng đợt. Điều giúp trẻ nhất vẫn là người lớn nói chuyện với nhau, giữ nếp sinh hoạt ổn định và không để trẻ phải gánh nỗi buồn của người lớn. Nếu trẻ có thay đổi kéo dài trên hai tuần, như thu mình, bỏ ăn, mất ngủ, thoái lùi, nên đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà chiều, cha mẹ nghiêm có làm trẻ rối không?
Thường là không nhiều như người lớn lo. Trẻ từ khoảng 3–4 tuổi đã hiểu rằng quy ước sinh hoạt có thể khác nhau ở mỗi nhà. Điều làm trẻ khó chịu là bị kéo vào căng thẳng giữa người lớn, bị hỏi thương ai hơn hoặc bị dặn giữ bí mật.
Ông bà chiều cháu có làm cháu hư không?
Không nhất thiết. Một số nghiên cứu ở Anh thấy thanh thiếu niên có ông bà gần gũi thường ít vấn đề cảm xúc, hành vi hơn. Cần phân biệt chiều về đồ ăn, giờ giấc với việc bênh hành vi sai; chỉ cái sau cần cha mẹ và ông bà cùng thống nhất.
Tam giác hoá trong gia đình là gì?
Đây là khái niệm của nhà trị liệu Murray Bowen, chỉ việc căng thẳng giữa hai người lớn được chuyển qua một người thứ ba, thường là đứa trẻ. Ví dụ mẹ và bà không nói thẳng với nhau mà nói qua cháu, hoặc hỏi cháu đứng về phía ai.
Bà dặn cháu giấu mẹ chuyện ăn quà thì nên làm gì?
Đừng tra hỏi hay trách con. Hãy nói với con rằng con không cần giấu mẹ chuyện gì và mẹ sẽ không giận bà. Sau đó người lớn tự nói chuyện với nhau để con không phải mang bí mật.
Những điều nào ông bà và cha mẹ nên thống nhất?
Những điều liên quan đến an toàn, sức khoẻ và đạo đức: thuốc men, dị ứng, an toàn giao thông, không đánh, không doạ, không dạy trẻ nói dối. Các quy ước sinh hoạt như giờ ngủ trưa, quà vặt thỉnh thoảng có thể khác nhau mà trẻ vẫn ổn.
