Mệt mỏi vì đồng cảm (compassion fatigue) là trạng thái cạn kiệt về cảm xúc ở những người thường xuyên tiếp xúc với nỗi đau của người khác — điều dưỡng, bác sĩ, thầy cô, nhân viên công tác xã hội, tổng đài viên hỗ trợ. Biểu hiện hay gặp là thấy tê dại trước nỗi khổ của người khác, mang chuyện của người bệnh, học trò về nhà, dễ cáu và mất niềm vui với nghề. Đây không phải dấu hiệu của người kém thương người; ngược lại, nó hay đến với người thương nhiều mà không có chỗ để đặt xuống.
Khái niệm này từ đâu ra
Năm 1992, điều dưỡng Carla Joinson viết một bài trên tạp chí nghề điều dưỡng ở Mỹ mô tả những đồng nghiệp ở khoa cấp cứu dần mất khả năng "cảm" với bệnh nhân, và gọi đó là compassion fatigue. Ba năm sau, nhà tâm lý học Charles Figley biên soạn cuốn Compassion Fatigue (1995), đưa khái niệm vào giới chuyên môn và nối nó với "stress sang chấn thứ cấp" — những phản ứng giống sang chấn xuất hiện ở người không trực tiếp gặp biến cố, mà nghe, chứng kiến, chăm sóc người gặp biến cố.
Về sau, Beth Hudnall Stamm xây dựng bảng tự đánh giá ProQOL (chất lượng đời sống nghề nghiệp) dùng khá rộng trong ngành y và công tác xã hội. Bảng này có một điểm đáng chú ý: nó đo cả mặt tích cực, gọi là sự hài lòng từ việc giúp đỡ (compassion satisfaction). Nghề chăm sóc vừa có thể làm cạn người, vừa có thể làm đầy người — hai thứ tồn tại song song.
Ba khái niệm hay bị trộn
| Mệt mỏi vì đồng cảm | Sang chấn thay thế | Kiệt sức nghề nghiệp | |
|---|---|---|---|
| Nguồn | Tiếp xúc lặp lại với nỗi đau của người mình chăm sóc | Nghe, chứng kiến nhiều câu chuyện sang chấn | Áp lực công việc kéo dài nói chung |
| Thay đổi chủ yếu | Cạn khả năng cảm, thấy tê dại, nặng nề | Cách nhìn thế giới thay đổi: thấy đâu cũng nguy hiểm, mất niềm tin vào người khác | Mệt mỏi, xa cách với công việc, thấy mình làm không hiệu quả |
| Ai hay gặp | Điều dưỡng, bác sĩ, giáo viên, người chăm người bệnh lâu năm | Nhà trị liệu, người làm hỗ trợ nạn nhân bạo lực, phóng viên chiến sự | Mọi nghề |
Ranh giới giữa các khái niệm này còn được bàn cãi; nhiều người làm nghề trải qua cả ba cùng lúc. Kiệt sức nghề nghiệp nói chung có bài riêng ở site khác trong hệ; bài này chỉ bàn phần dính tới đồng cảm.
Có nên gọi là "mệt vì đồng cảm" không
Nhà thần kinh học Tania Singer và Olga Klimecki cho rằng tên gọi này hơi trật. Theo nghiên cứu của họ, thứ làm người ta cạn không phải là lòng trắc ẩn, mà là khổ sở đồng cảm (empathic distress): rung theo nỗi đau của người khác mà không có khoảng cách, như thể nỗi đau ấy là của mình. Trong các thí nghiệm luyện tập, rung theo nỗi khổ làm người tập thấy nặng nề hơn; luyện trắc ẩn — hướng sự ấm áp về người kia — làm tăng cảm xúc tích cực.
Điều này có ý nghĩa thực tế: lời khuyên không phải là "bớt thương bệnh nhân đi", mà là thương theo cách khác — ở cạnh nỗi đau của họ mà không ôm nó về thành của mình.
Dấu hiệu nhận ra ở mình
- Nghe một ca bệnh nặng, một hoàn cảnh khó mà thấy "trơ", không còn gì động lòng — rồi tự trách mình vô cảm.
- Ngược lại, có ca cứ lởn vởn trong đầu, về nhà vẫn nghĩ, nằm mơ thấy.
- Dễ cáu với người nhà bệnh nhân, với phụ huynh, với chính người thân của mình.
- Tránh né một số bệnh nhân, học trò, hoặc một số loại câu chuyện.
- Thấy công việc mình từng yêu giờ chỉ còn là nghĩa vụ.
- Ngủ kém, đau đầu, mỏi người không rõ nguyên do.
Những dấu hiệu này không phải là chẩn đoán. Chúng là tín hiệu nên dừng lại xem mình đang chở bao nhiêu thứ.
Người Việt làm nghề chăm sóc: vài nét riêng
Một điều dưỡng ở bệnh viện tuyến cuối tại Hà Nội hay TP.HCM có thể chăm hàng chục bệnh nhân mỗi ca, trong khi người nhà ngồi kín hành lang. Một cô giáo mầm non đón ba mươi bé, bé nào cũng có chuyện riêng. Một người con chăm mẹ bị tai biến nhiều năm. Ở những vị trí này có vài áp lực rất Việt:
- "Lương y như từ mẫu". Câu nói đẹp, nhưng cũng là một kỳ vọng nặng: người làm nghề thấy mình không được phép mệt, không được phép buồn.
- Ngại nói ra. Kể chuyện mình mệt vì bệnh nhân dễ bị xem là than vãn hoặc thiếu tâm.
- Ít cơ chế hỗ trợ chính thức. Ở nhiều nước, nhân viên y tế được sinh hoạt nhóm chia sẻ sau ca khó hoặc có người giám sát chuyên môn; ở ta, những hình thức này còn chưa phổ biến, dù đã có một số bệnh viện, trường học bắt đầu làm.
Người chăm sóc người thân bị bệnh lâu năm cũng có thể trải qua mệt mỏi vì đồng cảm; chuyện chăm cha mẹ già và sự kiệt sức của người chăm được bàn kỹ ở site khác.
Những gì giúp được
Ở mức cá nhân
- Nghi thức kết thúc ca. Một việc nhỏ đánh dấu chuyển từ "người chăm sóc" về "người bình thường": rửa tay chậm, thay đồ, đi bộ một đoạn trước khi về nhà. Nghe đơn giản nhưng giúp tâm trí biết chỗ để đặt mọi thứ xuống.
- Chuyển từ rung theo sang trắc ẩn. Khi đứng cạnh nỗi đau của người khác, nhắc mình: "Đây là nỗi đau của họ. Mình ở đây để làm điều mình làm được." Đây là tinh thần các chương trình luyện trắc ẩn của Singer và Klimecki.
- Đếm những lần giúp được. Mệt mỏi vì đồng cảm hay xoá mất ký ức về những ca tốt. Ghi lại một ca, một bé, một lời cảm ơn mỗi tuần giúp giữ phần "hài lòng từ việc giúp đỡ".
- Giữ một đời sống ngoài nghề. Bạn bè không cùng nghề, sở thích không dính tới chăm sóc ai.
Ở mức tổ chức
- Buổi chia sẻ ngắn sau ca khó (bệnh nhân mất, bé gặp chuyện), không phải để kiểm điểm mà để nói ra.
- Người giám sát chuyên môn hoặc đồng nghiệp lâu năm để tham vấn những ca nặng.
- Chia ca hợp lý, không để một người ôm liên tục những ca nặng nhất.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Nếu tình trạng tê dại, mất ngủ, cáu bẳn, buồn bã kéo dài trên hai tuần, ảnh hưởng tới công việc và gia đình, hoặc có những hình ảnh từ công việc cứ ám ảnh không dứt, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc khoa tâm lý/tâm thần của bệnh viện. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân và gọi 115 khi có nguy hiểm tính mạng. Người làm nghề chăm sóc cũng cần được chăm sóc; tìm hỗ trợ không phải là thất bại nghề nghiệp.
Góc nhìn hôm nay: một câu hỏi cuối ngày
Trước khi ngủ, hỏi mình hai câu: "Hôm nay mình đã mang về nhà nỗi đau của ai?" và "Hôm nay mình đã giúp được ai?". Câu đầu giúp nhận ra mình đang ôm gì để đặt xuống. Câu sau giữ lại lý do mình chọn nghề. Nếu muốn đọc thêm, cuốn Trauma Stewardship (Laura van Dernoot Lipsky, 2009) viết dễ đọc cho người làm nghề giúp người.
Câu hỏi thường gặp
Mệt mỏi vì đồng cảm là gì?
Là trạng thái cạn kiệt cảm xúc ở người thường xuyên tiếp xúc với nỗi đau của người khác, như nhân viên y tế, thầy cô, người chăm người bệnh. Biểu hiện là tê dại, mang chuyện công việc về nhà, dễ cáu và mất niềm vui với nghề.
Mệt mỏi vì đồng cảm khác kiệt sức nghề nghiệp thế nào?
Kiệt sức nghề nghiệp đến từ áp lực công việc nói chung và có ở mọi nghề. Mệt mỏi vì đồng cảm gắn riêng với việc tiếp xúc lặp lại với nỗi đau của người mình chăm sóc. Hai trạng thái thường đi cùng nhau.
Ai dễ bị mệt mỏi vì đồng cảm?
Điều dưỡng, bác sĩ, giáo viên, nhân viên công tác xã hội, tổng đài viên hỗ trợ và người chăm người thân bệnh lâu năm. Người càng tận tâm mà không có chỗ chia sẻ càng dễ gặp.
Có phải đồng cảm nhiều quá thì bị mệt?
Nghiên cứu của Tania Singer và Olga Klimecki cho thấy thứ làm cạn kiệt là rung theo nỗi khổ không có khoảng cách, còn lòng trắc ẩn hướng ấm áp về người kia lại ít gây mệt hơn. Vì vậy cách sửa là thương theo cách khác, không phải bớt thương.
Khi nào cần đi gặp chuyên gia?
Khi tê dại, mất ngủ, buồn bã hay cáu bẳn kéo dài trên hai tuần và ảnh hưởng tới công việc, gia đình, hoặc khi có hình ảnh ám ảnh không dứt. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người thân và gọi 115 nếu nguy hiểm.
