Không khí cảm xúc trong nhà là cảm giác chung mà mỗi người mang theo khi bước qua cửa: thấy thoải mái, được là mình, hay thấy phải dè chừng. Nó không do một sự kiện lớn tạo ra mà do hàng trăm thói quen nhỏ lặp lại: cách chào nhau, cách nói khi có người mắc lỗi, cảm xúc nào được phép nói ra. Nghiên cứu về phát triển trẻ em coi bầu không khí này là một trong ba con đường chính mà trẻ học cách điều tiết cảm xúc.
"Không khí cảm xúc" nghĩa là gì
Ai cũng từng bước vào một ngôi nhà và cảm thấy ngay: ở đây ấm, hoặc ở đây căng. Không cần ai nói gì. Các nhà tâm lý học gọi đó là không khí cảm xúc gia đình (family emotional climate): tổng thể cách các thành viên biểu lộ, đáp lại và nói về cảm xúc với nhau.
Amy Morris, Jennifer Silk, Laurence Steinberg và cộng sự, trong một bài tổng quan năm 2007 trên tạp chí Social Development, đưa ra mô hình ba đường mà gia đình ảnh hưởng đến cách trẻ điều tiết cảm xúc:
- Quan sát: trẻ nhìn người lớn giận, buồn, lo và cách họ xử lý.
- Cách nuôi dạy liên quan đến cảm xúc: cha mẹ đáp lại thế nào khi con khóc, con sợ, con giận.
- Không khí cảm xúc của gia đình: sự ấm áp, mức độ xung đột, tính ổn định, những cảm xúc nào được chấp nhận.
Hai đường đầu là các chủ đề riêng về dạy con. Bài này nói về đường thứ ba, thứ khó thấy nhất vì nó có mặt ở mọi nơi trong nhà.
Nhà nào cũng có "luật cảm xúc" không ai viết ra
Mỗi gia đình có những quy tắc ngầm về cảm xúc. Không ai dạy, nhưng ai cũng thuộc:
- "Nhà mình không ai khóc trước mặt người khác."
- "Bố đang mệt thì không ai nói chuyện."
- "Có chuyện gì thì nói với mẹ, đừng để bố biết."
- "Vui thì được cười to, giận thì phải nín."
- "Cãi nhau xong không ai nhắc lại nữa, coi như không có gì."
Nhà nghiên cứu Amy Halberstadt, từ giữa thập niên 1980, xây dựng thang đo về mức độ biểu lộ cảm xúc trong gia đình (Family Expressiveness Questionnaire), tách riêng việc biểu lộ cảm xúc tích cực và tiêu cực. Các nghiên cứu theo hướng này thấy gia đình khác nhau rất nhiều về điều được phép nói ra, và trẻ lớn lên mang theo các "luật" đó. Người lớn lên trong nhà không ai nói "mình buồn" thường gặp khó khi phải gọi tên nỗi buồn của chính mình hay của con.
Biết luật ngầm của nhà mình là bước đầu. Một số luật đáng giữ, một số nên sửa.
Thói quen làm nhà ấm, thói quen làm nhà lạnh
| Lúc | Thói quen làm nhà ấm | Thói quen làm nhà lạnh |
|---|---|---|
| Có người về nhà | Ngẩng lên, chào, hỏi một câu | Không ai rời mắt khỏi điện thoại, tivi |
| Bữa cơm | Mỗi người kể một chuyện trong ngày | Bữa cơm là lúc mắng con, kể tội nhau |
| Có người mắc lỗi | Nói về việc, rồi cùng sửa | Chê con người, nhắc lại lỗi cũ |
| Có người buồn | Hỏi han, ngồi cạnh, không ép nói | "Có gì đâu mà buồn", hoặc để mặc |
| Sau va chạm | Có lời xin lỗi, có cử chỉ làm lành | Im lặng kéo dài, coi như chưa từng xảy ra |
| Có người vui | Hỏi thêm, vui cùng | Gạt đi: "Được thế thôi à?" |
Không gia đình nào chỉ có cột trái. Điều quan trọng là tỉ lệ, và việc khi đã sang cột phải thì có đường quay về hay không.
Những khoảnh khắc chuyển tiếp: nơi không khí được quyết định
Có những thời điểm trong ngày mà không khí dễ ấm lên hoặc lạnh đi nhất, vì cảm xúc của mỗi người đang chuyển từ bên ngoài vào trong nhà:
- Buổi sáng trước khi đi: vội, dễ cáu. Một câu "đi cẩn thận nhé" có sức nặng vì nó là câu cuối cùng mọi người mang theo cả ngày.
- Lúc vừa về nhà: người lớn mệt sau giờ làm, trẻ mệt sau giờ học. Nếu câu đầu tiên là "bài tập đâu" hay "sao nhà bừa thế", cả buổi tối dễ căng.
- Bữa tối: chỗ hiếm hoi cả nhà cùng có mặt.
- Trước giờ ngủ: trẻ hay kể chuyện thật nhất lúc này, khi đèn đã tắt.
Một thay đổi nhỏ ở những lúc chuyển tiếp này thường có tác dụng hơn những buổi "nói chuyện nghiêm túc" hiếm hoi.
Cảm xúc tiêu cực không phải kẻ thù của nhà ấm
Một hiểu lầm hay gặp: nhà ấm là nhà lúc nào cũng vui, không ai cáu, không ai khóc. Thực ra, nhà mà mọi cảm xúc khó đều bị dập đi thường không ấm, chỉ là yên. Trẻ lớn lên ở đó học rằng buồn, giận là thứ phải giấu.
Nhà ấm là nhà mà cảm xúc khó được phép xuất hiện và được đáp lại. Mẹ có thể nói "hôm nay mẹ mệt và hơi cáu, không phải tại con". Con có thể khóc vì bị điểm kém mà không bị chê "đồ yếu đuối". Cãi nhau vẫn xảy ra, nhưng có làm lành. Sự khác biệt nằm ở chỗ cảm xúc được gọi tên và được chăm sóc, không phải ở chỗ nó không tồn tại.
Bắt đầu đổi không khí từ một việc nhỏ
Đổi cả bầu không khí một lúc là không thể. Nhưng có thể chọn một thói quen, làm đều trong hai ba tuần:
Một câu chào thật
Khi có người về, người ở nhà ngẩng lên, chào, hỏi một câu. Cả nhà có thể thống nhất điều này như một luật nhỏ.
Một chuyện vui trong bữa cơm
Mỗi người kể một chuyện hay trong ngày, hoặc một chuyện làm mình buồn cười. Bữa cơm không phải chỗ mắng con. Chuyện học hành có thể bàn lúc khác.
Một lời xin lỗi của người lớn
Khi lỡ quát con hay nói nặng với vợ, chồng, nói lại: "Lúc nãy bố to tiếng, bố xin lỗi." Trẻ nhìn người lớn xin lỗi sẽ học được rằng va chạm có đường quay về.
Một chữ cho cảm xúc
Thay vì "mẹ bực", thử nói cụ thể hơn: "mẹ lo vì con về muộn", "bố thất vọng vì con hứa mà không làm". Chữ càng đúng, người nghe càng biết phải đáp thế nào.
Những việc lặp lại đều đặn trong nhà, như bữa cơm chung, chuyến về quê, giữ cho cả nhà gắn bó; đó là chủ đề riêng về nghi thức gia đình. Ở đây chỉ cần nhớ: không khí ấm được xây từ cái lặp lại, không phải từ cái lớn lao.
Khi không khí trong nhà đã quá nặng
Có những nhà mà không khí lạnh không còn là chuyện thói quen: người lớn thường xuyên xúc phạm nhau, trẻ sợ khi nghe tiếng xe bố về, có bạo lực hay đe doạ. Khi đó, việc cần làm trước tiên là an toàn. Trẻ bị bạo hành, xâm hại, hoặc người lớn cần tư vấn để bảo vệ trẻ, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí); nguy hiểm tính mạng gọi 115. Nếu trẻ có thay đổi kéo dài trên hai tuần như sợ về nhà, mất ngủ, bỏ ăn, thoái lùi, hãy đưa trẻ gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Người lớn thấy mình kiệt sức, cáu gắt liên tục cũng nên tìm chuyên gia tâm lý cho chính mình; chăm được mình là cách giữ ấm cho cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Không khí cảm xúc gia đình là gì?
Đó là cảm giác chung của ngôi nhà, hình thành từ cách các thành viên biểu lộ, đáp lại và nói về cảm xúc với nhau. Nó bao gồm sự ấm áp, mức độ xung đột, sự ổn định và những cảm xúc nào được phép nói ra. Nghiên cứu coi đây là một trong ba con đường trẻ học điều tiết cảm xúc.
Không khí gia đình ảnh hưởng đến trẻ như thế nào?
Theo mô hình của Morris, Silk, Steinberg và cộng sự năm 2007, trẻ học cách điều tiết cảm xúc qua quan sát người lớn, qua cách cha mẹ đáp lại cảm xúc của trẻ, và qua không khí chung của gia đình. Trẻ lớn lên trong nhà mà cảm xúc khó được chấp nhận thường dễ gọi tên và xử lý cảm xúc của mình hơn.
Nhà ấm có phải là nhà không bao giờ cãi nhau?
Không. Nhà ấm là nhà mà cảm xúc khó vẫn được phép xuất hiện và được đáp lại, cãi nhau xong có làm lành. Nhà mà mọi cảm xúc tiêu cực bị dập đi thường chỉ yên, không ấm.
Làm sao thay đổi không khí lạnh trong gia đình?
Chọn một thói quen nhỏ và làm đều trong vài tuần, như chào nhau khi về nhà, kể một chuyện vui trong bữa cơm, người lớn xin lỗi khi lỡ lời. Những khoảnh khắc chuyển tiếp như buổi sáng, lúc vừa về nhà là nơi thay đổi nhỏ có tác dụng lớn.
Luật cảm xúc ngầm trong gia đình là gì?
Đó là những quy tắc không ai nói ra nhưng mọi người đều làm theo, như không ai khóc trước mặt người khác hay cãi nhau xong không nhắc lại. Nhận ra luật ngầm của nhà mình giúp quyết định luật nào nên giữ, luật nào nên sửa.
