Hội chứng tổ trống: cảm xúc lẫn lộn của cha mẹ khi con lớn rời nhà

Hội chứng tổ trống là cách gọi phổ thông cho cảm giác trống vắng, hụt hẫng của cha mẹ khi con lớn rời nhà đi học, đi làm hay lập gia đình. Đây không phải một chẩn đoán bệnh; nghiên cứu cho thấy phần lớn cha mẹ trải qua một hỗn hợp cảm xúc, buồn nhưng cũng nhẹ nhõm, tự hào, có khi vợ chồng gần nhau hơn. Cảm giác hụt hẫng thường dịu dần sau vài tháng; nếu kéo dài và nặng, đó là lúc nên tìm người giúp.

Tổ trống là gì và không phải là gì

Chữ "tổ trống" (empty nest) lấy hình ảnh chim non bay khỏi tổ. Trong tiếng Anh, cụm "hội chứng tổ trống" xuất hiện trong sách báo đại chúng và nghiên cứu xã hội học từ khoảng giữa thế kỷ 20, ban đầu gắn với hình ảnh người mẹ nội trợ mất đi vai trò chính khi con đi.

Cần nói rõ: "hội chứng" ở đây là cách nói, không phải tên bệnh. Nó không có trong các bộ phân loại chẩn đoán tâm thần chính thức. Nó mô tả một giai đoạn chuyển tiếp bình thường của đời sống gia đình. Gọi là hội chứng đôi khi khiến cha mẹ lo mình "có bệnh", trong khi buồn khi con đi là phản ứng tự nhiên của người đã dành hai mươi năm chăm một đứa trẻ.

Bài này nói về những cảm xúc của giai đoạn ấy. Chuyện cha mẹ sắp xếp lại nhịp sống, tìm việc mới cho mình là một chủ đề khác.

Những cảm xúc lẫn lộn trong giai đoạn tổ trống

Người ngoài thường nghĩ cha mẹ chỉ buồn. Thực tế, cảm xúc thường đến theo từng lớp, có khi đến cùng lúc trong một buổi tối.

Cảm giác nhẹ nhõm đôi khi làm cha mẹ thấy có lỗi, như thể mình không đủ thương con. Không phải vậy. Nhẹ nhõm và nhớ có thể đi cùng nhau.

Nghiên cứu nói gì: không phải ai cũng hụt hẫng nặng

Hình ảnh người mẹ suy sụp khi con đi phổ biến trên báo chí hơn trong dữ liệu. Một số nghiên cứu giúp nhìn cân bằng hơn:

• Hôn nhân có thể tốt lên. Sara Gorchoff, Oliver John và Ravenna Helson theo dõi một nhóm phụ nữ Mỹ trong nhiều thập kỷ (nghiên cứu dọc Mills College). Bài năm 2008 trên Psychological Science cho thấy mức hài lòng với hôn nhân của những người đã có con rời nhà tăng lên, chủ yếu vì họ tận hưởng thời gian bên chồng nhiều hơn, không phải vì có nhiều thời gian hơn.
• Mức độ khác nhau tuỳ người và tuỳ văn hoá. Nghiên cứu của nhà xã hội học Barbara Mitchell ở Canada (cuối thập niên 2000) thấy chỉ một phần cha mẹ trải qua cảm giác hụt hẫng mạnh, và nền văn hoá gia đình ảnh hưởng đến cảm nhận này.

Những nghiên cứu này làm ở các nước phương Tây. Ở Việt Nam, nơi nhiều gia đình coi việc con ở gần là lẽ thường, nơi con cái là trung tâm đời sống của cha mẹ rất lâu, cảm giác tổ trống có thể đậm hơn với một số người. Không có số liệu chắc chắn để so sánh, nhưng điều đó đáng để cha mẹ Việt tự quan sát mình.

Ai dễ thấy hụt hẫng hơn

Không thể đoán trước chắc chắn, nhưng một số hoàn cảnh hay đi kèm cảm giác nặng hơn:

• Cha mẹ có cuộc sống xoay hoàn toàn quanh con, ít bạn bè, ít sở thích riêng.
• Con một, hoặc con út rời đi khiến nhà trống hẳn.
• Con đi xa đột ngột hoặc rất xa: du học, đi làm ở nước ngoài, nhiều năm mới về.
• Giai đoạn con đi trùng với những thay đổi khác: về hưu, bố mẹ già ốm, sức khoẻ của chính mình.
• Quan hệ vợ chồng vốn chỉ còn nối với nhau bằng việc nuôi con.

Người cha cũng có thể hụt hẫng, dù ít nói ra. Nhiều ông bố chỉ nhận ra mình nhớ con khi bước vào căn phòng trống, hay khi không còn ai để chở đi học buổi sáng.

Bối cảnh Việt: con đi học xa, đi làm xa, đi nước ngoài

Ở nhiều tỉnh, mùa tổ trống đến sớm: con 18 tuổi đã khăn gói lên Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Cần Thơ học đại học. Có gia đình con đi du học, đi làm việc ở Nhật, Hàn, Đài Loan. Ngày tiễn con ở sân bay hay bến xe là lúc nhiều cha mẹ khóc lần đầu tiên sau nhiều năm.

Điện thoại và mạng xã hội làm khoảng cách gần hơn, nhưng cũng sinh ra một kiểu lo mới: con đã xem tin nhắn mà chưa trả lời, con đăng ảnh đi chơi mà không gọi về. Cha mẹ nên biết rằng con im lặng vài ngày thường chỉ là con bận và đang tập sống tự lập, không phải con quên nhà.

Giữ mối dây với con mà không níu

Con rời nhà là đúng lúc con cần thử tự đứng. Cha mẹ muốn gần mà không làm con thấy bị theo dõi có thể thử:

• Hẹn nhịp liên lạc cùng con. Ví dụ gọi video tối Chủ nhật, nhắn tin thoải mái giữa tuần nhưng không đòi trả lời ngay.
• Hỏi về cuộc sống, không chỉ về ăn uống, tiền. "Tuần này có chuyện gì vui không?" mở được nhiều hơn "ăn cơm chưa".
• Không trút nỗi buồn lên con. Con nghe bố mẹ buồn quá nhiều sẽ thấy có lỗi vì đã đi. Có thể nói "bố mẹ nhớ con", rồi kể chuyện nhà.
• Giữ phòng của con, nhưng đừng đóng băng. Con về vẫn có chỗ, nhưng căn phòng cũng có thể thành chỗ đọc sách của mẹ.

Chuyện con đã 18–25 tuổi và cha mẹ chuyển từ quản lý sang đồng hành là một đề tài lớn riêng; ở đây chỉ nhắc rằng nỗi nhớ của cha mẹ cần có chỗ khác để đặt, không chỉ đặt lên vai con.

Một việc làm được ngay: gọi tên cảm xúc của mình

Khi thấy buồn bã vô cớ trong những tuần đầu, thử dừng lại và tự hỏi: lúc này mình đang nhớ, đang lo, hay đang thấy mất vai trò? Mỗi thứ cần một cách đáp khác. Nhớ thì gọi cho con. Lo thì hỏi cụ thể điều mình lo, rồi tin con. Mất vai trò thì cần tìm thêm việc có ý nghĩa cho mình: một lớp học, một nhóm bạn, một công việc thiện nguyện. Vợ chồng có thể nói với nhau về chính điều này, thay vì mỗi người buồn một góc.

Khi nào cần tìm người giúp

Hụt hẫng là bình thường và thường dịu dần sau vài tháng. Nhưng nếu buồn bã, mất ngủ, chán ăn, mất hứng thú với mọi thứ kéo dài trên hai tuần, ảnh hưởng đến công việc và sức khoẻ, hoặc có ý nghĩ mình vô dụng, không muốn sống, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Giai đoạn này trùng với tuổi trung niên, nhiều thay đổi về sức khoẻ, nên khám tổng quát cũng là việc đáng làm. Trong trường hợp nguy hiểm đến tính mạng, gọi 115.