Ngồi sau màn hình, người ta dễ nặng lời vì những tín hiệu kích hoạt đồng cảm trong đời thật — gương mặt, ánh mắt, giọng nói, sự im lặng ngượng ngùng của người đối diện — gần như biến mất. Nhà tâm lý học John Suler gọi đây là "hiệu ứng mất ức chế trực tuyến" (2004). Nghiên cứu sau đó còn cho thấy thiếu giao tiếp bằng mắt có thể quan trọng hơn cả việc ẩn danh, và tâm trạng xấu cộng với việc thấy người khác chửi trước khiến gần như ai cũng có thể buông lời cay nghiệt.
Vì sao ngoài đời ta ít khi nói như vậy
Thử hình dung: một người lạ trong nhóm Zalo khu phố đăng ảnh con chó nhà mình đi lạc và nhờ tìm. Có người bình luận: "Không biết giữ chó thì đừng nuôi, để nó làm phiền hàng xóm." Nếu người này đứng trước mặt chủ chó — thấy đôi mắt đỏ hoe, nghe giọng run — có lẽ câu ấy sẽ không bật ra, hoặc bật ra rồi thì người nói cũng chột dạ.
Đồng cảm trong đời thật được "mồi" liên tục bởi tín hiệu cơ thể của người kia. Ta thấy người kia nhăn mặt, cúi đầu, lặng đi; ta điều chỉnh lời mình ngay giữa câu. Trên mạng, vòng phản hồi ấy bị cắt. Ta gõ, bấm gửi, rồi lướt sang bài khác. Phản ứng của người nhận — nếu có — đến muộn và bằng chữ.
Sáu yếu tố mất ức chế của John Suler
Năm 2004, John Suler (Đại học Rider, Mỹ) đăng bài "The Online Disinhibition Effect" trên tạp chí CyberPsychology & Behavior. Ông mô tả việc người ta trên mạng nói và làm những điều không làm ngoài đời — cả mặt tốt (dám tâm sự, dám nhờ giúp) lẫn mặt xấu (chửi bới, đe doạ). Ông nêu sáu yếu tố góp phần:
| Yếu tố | Nghĩa là | Cảnh quen |
|---|---|---|
| Ẩn danh | "Không ai biết mình là ai" | Tài khoản ảo, tên giả trên các hội nhóm |
| Vô hình | Không thấy và không bị thấy | Bình luận mà không phải nhìn mặt ai |
| Không đồng thời | Nói xong không phải chờ phản ứng ngay | Gửi một câu cay rồi tắt máy đi ngủ |
| Tự tưởng tượng người kia | Đọc chữ người khác bằng giọng trong đầu mình | Một câu trung tính đọc thành giọng mỉa mai |
| Tưởng như thế giới riêng | Coi mạng như một sân khấu không thật, hết giờ thì thôi | "Trên mạng thôi mà, ai để bụng" |
| Thứ bậc mờ đi | Ít cảm giác có người có thẩm quyền đang nhìn | Bình luận với người lớn tuổi, thầy cô bằng giọng không dùng ngoài đời |
Suler cũng nhấn rằng mất ức chế không làm lộ ra "con người thật" của ai. Con người vốn có nhiều mặt; mạng chỉ làm một số mặt dễ trồi lên hơn.
Không thấy mắt quan trọng hơn ẩn danh
Nhiều người cho rằng cứ bắt mọi người dùng tên thật là hết chửi bới. Năm 2012, Noam Lapidot-Lefler và Azy Barak (Israel) làm một thí nghiệm: cho các cặp người lạ trao đổi qua mạng để giải quyết một bất đồng, thay đổi từng yếu tố — có ẩn danh hay không, có thấy hình nhau hay không, có giao tiếp bằng mắt hay không. Kết quả đăng trên Computers in Human Behavior cho thấy việc thiếu giao tiếp bằng mắt gắn với lời lẽ thù địch, đe doạ nhiều hơn cả việc ẩn danh.
Điều này khớp với kinh nghiệm thường ngày: ở Việt Nam, rất nhiều lời nặng nề trên mạng được viết bằng tài khoản thật, tên thật, ảnh đại diện có cả gia đình. Tên thật không đủ để kéo đồng cảm về; thứ thiếu là cảm giác đang nhìn vào một con người.
Ai cũng có thể thành người buông lời độc
Ta hay nghĩ người chửi trên mạng là một nhóm "anh hùng bàn phím" khác hẳn mình. Năm 2017, Justin Cheng và cộng sự (Đại học Stanford và Cornell) công bố nghiên cứu có tên "Anyone Can Become a Troll". Trong thí nghiệm, họ làm người tham gia rơi vào tâm trạng xấu (qua một bài làm khó) và cho một số người thấy các bình luận xấu có sẵn dưới bài viết. Những người vừa tâm trạng xấu vừa thấy bình luận độc có tỉ lệ tự mình viết bình luận độc cao hơn hẳn. Phân tích dữ liệu thật của một trang tin cũng cho thấy người ta viết bình luận xấu nhiều hơn vào tối muộn và đầu tuần — những lúc tâm trạng chung thường kém hơn.
Hai bài học: tâm trạng của mình khi cầm điện thoại quan trọng, và bình luận đầu tiên dưới một bài viết có sức kéo cả dòng bình luận theo.
Phẫn nộ lan nhanh hơn thông cảm
Năm 2017, William Brady và cộng sự (Đại học New York) phân tích hàng trăm nghìn bài đăng về các chủ đề gây tranh cãi trên Twitter và thấy những bài dùng nhiều từ vừa mang cảm xúc vừa mang tính đạo đức ("đáng khinh", "tội ác", "nhục") được chia sẻ nhiều hơn. Nhà tâm lý học Molly Crockett cũng cho rằng mạng xã hội làm việc bày tỏ phẫn nộ trở nên rẻ: chỉ một cú bấm, phần thưởng là lượt thích, còn cái giá — người bị ném đá — thì ta không thấy.
Trong những vụ "bóc phốt" lan khắp mạng, người bị đem ra bàn tán nhanh chóng bị rút gọn thành một nhân vật. Đồng cảm của số đông dồn về phía người được cho là nạn nhân, và đôi khi chính lòng đồng cảm ấy lại trở thành lý do để ném đá phía bên kia — mặt trái của đồng cảm thiên vị được bàn ở bài khác trong danh mục này.
Trẻ em và tuổi mới lớn trên mạng
Trẻ tuổi mới lớn đặc biệt nhạy với ánh mắt bạn bè, và cũng dễ bị cuốn theo đám đông trong nhóm chat. Những câu đùa trong nhóm lớp có thể biến thành bắt nạt mà các em không nhận ra, vì không thấy bạn bị nhắc tên đang khóc ở nhà.
Cha mẹ có thể giúp bằng cách hỏi con những câu cụ thể: "Nếu bạn đó đang đứng trước mặt con, con có nói câu này không?", "Trong nhóm lớp có ai hay bị cả nhóm trêu không?". Nếu con bị bắt nạt trên mạng kéo dài, có dấu hiệu sợ đi học, bỏ ăn, mất ngủ trên hai tuần, hay nói những câu như muốn biến mất, hãy liên hệ nhà trường, đưa con gặp chuyên gia tâm lý trẻ em, và gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí) để được tư vấn; nguy hiểm tính mạng thì gọi 115.
Kéo đồng cảm trở lại màn hình
Không cần bỏ mạng xã hội. Những việc nhỏ sau giúp bù lại các tín hiệu đã mất:
- Hình dung gương mặt. Trước khi gửi một câu chê, hình dung người kia đọc nó khi đang ngồi một mình. Đây là cách thủ công để bù lại cái "thiếu mắt" trong nghiên cứu của Lapidot-Lefler và Barak.
- Chờ một nhịp khi tâm trạng xấu. Nghiên cứu của Cheng cho thấy tâm trạng xấu làm tăng lời độc. Đang bực chuyện khác thì đừng bình luận chuyện người lạ.
- Đừng là bình luận độc đầu tiên — hoặc thứ hai. Một bình luận tử tế sớm có thể đổi giọng cả dòng phía sau.
- Nhắn riêng thay vì nói chung. Góp ý ai thì nhắn riêng; chuyện riêng của người khác thì không đưa lên nhóm.
- Nhớ rằng không ai chỉ là một bài đăng. Người bị bóc phốt cũng có mẹ, có con, có đồng nghiệp đang đọc.
Góc nhìn hôm nay: phép thử "nói trước mặt"
Trước khi bấm gửi một câu khó nghe, đọc nó thành tiếng và tự hỏi: mình có nói câu này nếu người kia đang ngồi trước mặt, ở bàn bên cạnh trong quán cà phê không? Nếu không, sửa lại hoặc xoá đi. Mười giây ấy là khoảng mà màn hình đã lấy mất của đồng cảm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta dễ nói nặng lời trên mạng?
Vì các tín hiệu khơi gợi đồng cảm như gương mặt, ánh mắt, giọng nói của người kia bị mất. John Suler gọi đây là hiệu ứng mất ức chế trực tuyến, với các yếu tố như ẩn danh, vô hình, không phải chờ phản ứng ngay.
Hiệu ứng mất ức chế trực tuyến là gì?
Là hiện tượng người ta trên mạng nói và làm những điều không làm ngoài đời, được John Suler mô tả năm 2004. Nó có mặt tốt như dám tâm sự, và mặt xấu như chửi bới, đe doạ.
Dùng tên thật có làm bớt chửi bới trên mạng không?
Không hẳn. Thí nghiệm của Lapidot-Lefler và Barak năm 2012 cho thấy thiếu giao tiếp bằng mắt gắn với lời lẽ thù địch nhiều hơn cả ẩn danh. Thực tế cũng có rất nhiều lời nặng nề được viết bằng tài khoản tên thật.
Người bình thường có thể thành "anh hùng bàn phím" không?
Có. Nghiên cứu "Anyone Can Become a Troll" năm 2017 cho thấy khi tâm trạng xấu và thấy người khác bình luận độc trước, người bình thường cũng dễ viết bình luận độc hơn hẳn.
Con bị bắt nạt trên mạng thì cha mẹ làm gì?
Lắng nghe con, lưu lại bằng chứng, liên hệ nhà trường và gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn miễn phí. Nếu con thay đổi kéo dài trên hai tuần hoặc nói muốn biến mất, hãy đưa con gặp chuyên gia tâm lý trẻ em ngay.
