Cha mẹ là tấm gương cảm xúc: con học cách giận, cách buồn từ người lớn

Con học cách giận, cách buồn, cách lo chủ yếu bằng cách nhìn người lớn trong nhà làm thế nào, hơn là nghe người lớn dặn phải làm thế nào. Một người bố nói "phải bình tĩnh" bằng giọng quát dạy con rằng giận thì quát. Cha mẹ không cần giấu cảm xúc hay luôn hoàn hảo; điều con cần thấy là người lớn gọi tên được cảm xúc của mình, xử lý nó mà không làm đau ai, và sửa lại khi lỡ làm sai.

Con học bằng mắt trước khi học bằng tai

Năm 1961, nhà tâm lý Albert Bandura ở Đại học Stanford làm thí nghiệm nổi tiếng với búp bê Bobo: trẻ mẫu giáo xem một người lớn đấm đá con búp bê hơi, sau đó nhiều trẻ được để chơi một mình với búp bê đã làm lại y hệt, có khi còn thêm động tác mới. Trẻ xem người lớn chơi nhẹ nhàng thì ít làm vậy. Thí nghiệm này có những giới hạn — búp bê hơi được làm ra để bị đấm — nhưng nó minh hoạ một ý mà nhiều nghiên cứu sau xác nhận: trẻ học hành vi bằng cách quan sát, kể cả khi không ai dạy.

Với cảm xúc cũng vậy. Một đứa trẻ thấy bố đập bàn khi bực, thấy mẹ im lặng cả ngày khi giận, thấy cả nhà né chuyện buồn — nó đang được học một "bài giảng không lời" về cảm xúc mỗi ngày.

Ba đường cảm xúc của cha mẹ đi vào con

Năm 1998, Nancy Eisenberg, Amanda Cumberland và Tracy Spinrad tổng hợp các nghiên cứu về việc trẻ học cảm xúc trong gia đình, và chỉ ra nhiều con đường. Có thể gom lại thành ba đường chính:

Bài này nói về con đường thứ nhất — cách cha mẹ sống với chính cảm xúc của mình — vì đó là đường hay bị quên nhất. Các bài khác trong mục nói về hai đường còn lại.

Giấu hết cảm xúc cũng không phải là tấm gương tốt

Nhiều cha mẹ Việt nghĩ làm gương nghĩa là không bao giờ để con thấy mình buồn, giận, lo. Nhưng giấu hết có những cái giá:

• Trẻ vẫn cảm nhận được. Trẻ rất nhạy với không khí trong nhà. Khi người lớn căng mà nói "không có gì", con nhận được hai tín hiệu trái ngược và thường đoán rằng mình có lỗi.
• Trẻ không thấy cách xử lý. Nếu con chỉ thấy bố mẹ lúc đã bình tĩnh, con không biết người lớn đi từ giận đến bình tĩnh bằng cách nào.
• Trẻ học rằng cảm xúc phải giấu. Lớn lên, con cũng sẽ nói "không có gì" với cha mẹ.

Các nghiên cứu về nén cảm xúc của James Gross và cộng sự cũng gợi ý rằng giấu cảm xúc khi đang ở cạnh người khác làm cuộc trò chuyện trở nên gượng gạo và khó kết nối hơn. Tất nhiên, không phải chuyện gì cũng nên nói với con: chuyện tiền nong căng thẳng, mâu thuẫn vợ chồng chi tiết, nỗi lo của người lớn quá sức trẻ thì không cần kể. Ranh giới là: cho con biết cảm xúc, không bắt con gánh vấn đề.

Làm mẫu thế nào trong đời thường

Nói to cảm xúc của mình

"Mẹ đang bực vì kẹt xe, mẹ sẽ mở nhạc nghe cho đỡ." "Bố hơi lo vì ông nội ốm, bố sẽ gọi điện hỏi thăm." Những câu như vậy cho con thấy cả hai phần: tên cảm xúc và việc làm tiếp theo.

Cho con thấy cách mình tự dịu

Ra ban công hít thở, đi bộ một vòng, pha ấm trà, nói "bố cần năm phút". Các cách hạ nhiệt cụ thể cho người lớn đã có nhiều tài liệu bàn; điều quan trọng ở đây là để con thấy mình làm, và nghe mình nói vì sao làm.

Cho con thấy người lớn buồn

Khi có chuyện buồn trong nhà — ông bà mất, con vật nuôi chết, người thân ốm — cha mẹ khóc trước mặt con là bình thường. Kèm một câu: "Mẹ khóc vì mẹ thương bà. Buồn là vì mình thương. Mẹ sẽ ổn." Trẻ học được rằng buồn không đáng sợ và có thể đi qua.

Cho con thấy người lớn bất đồng mà không làm đau nhau

Bố mẹ không đồng ý với nhau về chuyện nhỏ trước mặt con, nói rõ ràng, tôn trọng, rồi thống nhất được — đó là một bài học quý. Chuyện cha mẹ cãi nhau to trước mặt con có bài riêng trong mục cảm xúc gia đình.

Sửa lại khi lỡ mất bình tĩnh

Không cha mẹ nào chưa từng quát con. Điều con học được nhiều nhất không phải từ cái quát, mà từ việc sau đó: "Lúc nãy bố quát là bố sai. Bố mệt, nhưng không nên trút lên con. Lần sau bố sẽ ra ngoài một lúc trước khi nói." Một lần sửa như vậy dạy con cách nhận lỗi, cách chịu trách nhiệm về cảm xúc của mình — điều mà một người cha mẹ "chưa bao giờ sai" không dạy được.

Cảm xúc của cha mẹ lây sang con

Cảm xúc có tính lây lan: khi một người trong nhà căng thẳng, những người khác dễ căng theo. Trẻ nhỏ đặc biệt dễ "bắt" cảm xúc của người chăm sóc. Một người mẹ lo lắng khi đưa con đi tiêm, con dễ sợ hơn; một người bố bình tĩnh khi con ngã, con dễ đứng dậy hơn.

Điều này không có nghĩa cha mẹ phải giả vờ bình tĩnh mọi lúc — trẻ thường nhận ra sự giả vờ. Nó có nghĩa là chăm cho cảm xúc của chính mình là một phần của việc chăm con: ngủ đủ, có người chia sẻ, có lúc nghỉ. Cha mẹ kiệt sức thì khó làm tấm gương nào cả.

Tự soi trong một tuần

Thử ghi lại trong một tuần, mỗi tối vài dòng:

1. Hôm nay mình giận, buồn, lo lúc nào? Con có ở đó không?
2. Mình đã làm gì với cảm xúc đó? Con thấy gì?
3. Nếu con làm y hệt mình, mình có muốn không?

Câu hỏi thứ ba là câu khó nhất và hữu ích nhất. Nhiều cha mẹ nhận ra những điều mình hay trách con — đóng cửa mạnh, im lặng giận dỗi, nói nặng khi bực — chính là điều con đã thấy ở nhà.

Khi cảm xúc của người lớn vượt quá sức

Nếu cha mẹ thấy mình thường xuyên mất kiểm soát, buồn bã hay lo âu kéo dài trên 2 tuần, mất ngủ, hay có lúc muốn làm đau con hoặc chính mình, đó là lúc tìm sự giúp đỡ cho mình — bác sĩ, chuyên gia tâm lý. Đó là việc tốt cho cả nhà, không phải điều đáng xấu hổ. Nếu trong nhà có bạo lực ảnh hưởng tới trẻ, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí); nguy hiểm tính mạng gọi 115.