Theo nhà tâm lý học John Gottman, cha mẹ thường đáp lại cảm xúc của con theo bốn kiểu: gạt đi, chê trách, thả nổi và huấn luyện cảm xúc. Ba kiểu đầu đều xuất phát từ thương con nhưng để con một mình với cảm xúc. Kiểu thứ tư vừa đón nhận cảm xúc vừa giữ giới hạn cho hành vi, và theo các nghiên cứu của ông, trẻ được đáp lại kiểu này tự điều tiết tốt hơn.
Bài này giúp cha mẹ nhận ra mình hay rơi vào kiểu nào, vì sao, và kiểu ấy để lại gì cho con. Cách làm cụ thể từng bước nằm ở bài riêng về năm bước huấn luyện cảm xúc.
Gottman là ai và bốn kiểu này từ đâu ra
John Gottman nổi tiếng nhất với nghiên cứu về hôn nhân ở Đại học Washington (Seattle). Song song, ông cùng các đồng nghiệp Lynn Katz và Carole Hooven theo dõi nhiều gia đình có con nhỏ từ khoảng 4–5 tuổi đến lúc con vào tiểu học. Họ phỏng vấn cha mẹ về chính cảm xúc của mình và của con: buồn thì sao, giận thì sao, có nên nói ra không. Họ gọi tập hợp quan niệm đó là "triết lý siêu cảm xúc" (meta-emotion philosophy) — nói nôm na là cảm xúc của ta về cảm xúc.
Kết quả được công bố trên tạp chí Journal of Family Psychology năm 1996 và trong sách chuyên khảo Meta-Emotion: How Families Communicate Emotionally (1997). Cùng năm 1997, Gottman viết cùng nhà báo Joan DeClaire cuốn sách phổ thông Raising an Emotionally Intelligent Child: The Heart of Parenting, nơi bốn kiểu cha mẹ được mô tả dễ hiểu cho số đông.
Cần nói rõ: đây là kiểu phản ứng, không phải nhãn dán cho một con người. Cùng một người mẹ có thể huấn luyện cảm xúc rất khéo khi con buồn vì mất đồ chơi, nhưng lại gạt đi ngay khi con giận dỗi lúc cả nhà đang vội đi đám cưới.
Bốn kiểu cha mẹ nhìn qua một bảng
| Kiểu | Cha mẹ nghĩ gì về cảm xúc | Câu thường nghe | Con dễ học được gì |
|---|---|---|---|
| Gạt đi (dismissing) | Cảm xúc khó chịu là chuyện vặt, nên qua nhanh | "Có gì đâu mà buồn, đi ăn kem nhé" | Cảm xúc của mình không quan trọng, nên giấu |
| Chê trách (disapproving) | Cảm xúc khó chịu là yếu đuối hoặc hư | "Lớn rồi còn giận dỗi, xấu hổ chưa" | Có cảm xúc là có lỗi |
| Thả nổi (laissez-faire) | Cảm xúc nào cũng được, cứ để con xả | "Ừ, con muốn làm gì thì làm" | Được cảm nhận nhưng không biết làm gì với nó |
| Huấn luyện cảm xúc (emotion coaching) | Cảm xúc là dịp để gần con và dạy con | "Con đang tức vì em xé tranh. Mình nghĩ xem làm gì được" | Cảm xúc có tên, có lý do, và có cách xử lý |
Kiểu gạt đi: thương con nên muốn con hết buồn ngay
Đây là kiểu phổ biến nhất ở nhiều gia đình Việt. Bé An khóc vì bạn không chơi cùng, bà nói: "Thôi, bạn ấy không chơi thì chơi với bà". Con sợ tiêm, bố nói: "Có đau đâu, như kiến cắn ấy mà". Mục đích rất tốt: kéo con ra khỏi cảm giác khó chịu cho nhanh.
Vấn đề là con nhận được hai thông điệp ngầm. Một: điều con cảm thấy là sai, vì người lớn bảo "có gì đâu". Hai: cảm xúc khó chịu là thứ phải dẹp cho nhanh, bằng kem, bằng điện thoại, bằng chuyển chủ đề. Gottman mô tả trẻ lớn lên trong kiểu này thường khó tin vào cảm nhận của chính mình.
Dấu hiệu nhận ra mình đang gạt đi:
- Phản xạ đầu tiên là đánh lạc hướng hoặc mua chuộc.
- Thấy khó chịu, lúng túng khi con buồn, mong nó qua thật nhanh.
- Hay dùng chữ "có gì đâu", "thôi nào", "chuyện nhỏ".
Kiểu chê trách: lo con hư nên phạt cả cảm xúc
Kiểu này giống kiểu gạt đi ở chỗ không đón nhận cảm xúc, nhưng thêm một lớp phán xét. Cảm xúc khó chịu bị coi là dấu hiệu tính xấu: hay hờn là "đỏng đảnh", giận là "láo", sợ là "nhát". Con bị phê bình vì cảm thấy, chứ không chỉ vì làm.
Gốc rễ thường là nỗi lo rất thật: sợ con lớn lên yếu đuối, sợ con bị người ngoài chê là không biết điều. Nhiều cha mẹ cũng từng được nuôi đúng như thế. Nhưng trẻ không tắt được cảm xúc theo lệnh. Thứ con học được là giấu cảm xúc khỏi bố mẹ, rồi tự xoay xở một mình, có khi bằng cách không mấy lành mạnh.
Cũng cần phân biệt: cha mẹ được phép phản đối hành vi. Ném đồ, đánh em, nói hỗn thì cần giới hạn rõ. Kiểu chê trách khác ở chỗ nó trừng phạt cả cơn giận lẫn hành vi, gộp làm một.
Kiểu thả nổi: chấp nhận hết, kể cả hành vi
Đây là kiểu dễ bị nhầm với "cha mẹ hiện đại". Cha mẹ thả nổi rất ấm áp, đón nhận mọi nỗi buồn, cơn giận của con. Họ ôm, an ủi, nói "mẹ hiểu". Nhưng họ dừng ở đó. Không giúp con hiểu vì sao mình như vậy, không đặt giới hạn cho hành vi, không cùng con tìm cách giải quyết.
Ví dụ: Minh, 7 tuổi, tức vì thua em trong lúc chơi cờ cá ngựa và hất cả bàn cờ. Mẹ nói: "Con đang bực mà, không sao" rồi tự nhặt quân cờ. Minh được thông cảm, nhưng không học được rằng hất đồ là không được, cũng không học được cách khác để xử lý lúc thua.
Gottman nhận xét trẻ được nuôi theo kiểu này thường khó tự làm dịu và khó hoà hợp với bạn bè, vì chưa ai chỉ cho các em cách đi qua cảm xúc mạnh.
Kiểu huấn luyện cảm xúc: đón nhận cảm xúc, giữ giới hạn hành vi
Cha mẹ huấn luyện cảm xúc coi lúc con buồn, giận, sợ là cơ hội chứ không phải phiền phức. Họ để ý cả cảm xúc nhẹ trước khi nó bùng to, gọi tên giúp con, nghe con kể, rồi cùng con tìm cách. Cốt lõi nằm ở một ý: cảm xúc nào cũng chấp nhận được, nhưng không phải hành vi nào cũng chấp nhận được.
Với Minh ở trên, một người cha huấn luyện cảm xúc có thể nói: "Thua em làm con tức lắm. Bố hiểu. Nhưng hất bàn cờ thì không được. Mình cùng nhặt lại đã. Lần sau thấy sắp tức quá, con có thể làm gì?"
Trong các nghiên cứu theo dõi của nhóm Gottman, trẻ có cha mẹ huấn luyện cảm xúc về sau tự làm dịu tốt hơn, hoà hợp với bạn hơn và có kết quả học tập tốt hơn. Đây là kết quả từ mẫu nghiên cứu không lớn ở Mỹ, nên nên hiểu là xu hướng đáng tin, không phải bảo đảm cho từng đứa trẻ. Về sau, một số chương trình dạy cha mẹ dựa trên ý tưởng này, như Tuning in to Kids do nhóm Sophie Havighurst ở Đại học Melbourne (Úc) xây dựng, đã được thử nghiệm có đối chứng và cho kết quả tích cực.
Vì sao ta hay rơi vào ba kiểu đầu
Không ai chọn gạt đi hay chê trách vì không thương con. Thường có ba lý do:
- Được nuôi như vậy. Lớn lên trong nhà mà "con trai không khóc", "con gái không được cáu", ta mang theo phản xạ đó mà không hay.
- Không chịu nổi khi con khổ. Thấy con buồn, chính cha mẹ cũng khó chịu, nên muốn dập tắt thật nhanh — cho con và cho mình.
- Mệt và vội. Sáng thứ Hai 6 giờ 45, con khóc vì không được mặc áo siêu nhân. Lúc ấy gạt đi là chuyện dễ hiểu.
Nhận ra mình không có nghĩa là tự trách. Gottman cũng nói rõ không ai huấn luyện cảm xúc được trong mọi tình huống. Cha mẹ chỉ cần làm được đủ thường xuyên, và biết sửa lại sau những lần lỡ.
Tự soi kiểu của mình trong một tuần
Một việc làm được ngay: trong bảy ngày, mỗi tối nhớ lại một lần con có cảm xúc khó chịu, ghi ba dòng vào sổ hoặc ghi chú điện thoại:
- Con cảm thấy gì, vì chuyện gì?
- Câu đầu tiên mình nói là gì?
- Câu đó gần với kiểu nào nhất trong bốn kiểu?
Sau một tuần, phần lớn cha mẹ thấy một mẫu lặp lại. Có người chỉ gạt đi khi con sợ, có người chỉ chê trách khi con giận. Biết mẫu của mình rồi thì chọn đúng một tình huống hay gặp để thử đáp khác đi. Nếu bố và mẹ cùng làm, đem ra so với nhau là cuộc trò chuyện rất đáng giá — không để phân ai đúng sai, mà để biết nhà mình đang dạy con điều gì về cảm xúc.
Muốn đọc thêm, cuốn Raising an Emotionally Intelligent Child của Gottman và DeClaire vẫn là nguồn gốc dễ đọc nhất, có cả bảng tự đánh giá cho cha mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Bốn kiểu cha mẹ của Gottman là gì?
Đó là gạt đi (dismissing), chê trách (disapproving), thả nổi (laissez-faire) và huấn luyện cảm xúc (emotion coaching). Chúng mô tả cách cha mẹ phản ứng khi con có cảm xúc khó chịu như buồn, giận, sợ. John Gottman trình bày bốn kiểu này trong sách Raising an Emotionally Intelligent Child năm 1997.
Thả nổi khác huấn luyện cảm xúc thế nào?
Cả hai đều đón nhận cảm xúc của con. Khác biệt là cha mẹ thả nổi dừng ở đó, không đặt giới hạn hành vi và không cùng con tìm cách giải quyết. Cha mẹ huấn luyện cảm xúc thì chấp nhận cảm xúc nhưng vẫn nói rõ hành vi nào không được, rồi giúp con nghĩ cách khác.
Đánh lạc hướng khi con khóc có sai không?
Thỉnh thoảng đánh lạc hướng với trẻ rất nhỏ hoặc lúc gấp là bình thường. Nó chỉ thành vấn đề khi trở thành cách duy nhất, khiến con không bao giờ được gọi tên và hiểu cảm xúc của mình. Nên kết hợp: công nhận cảm xúc trước, chuyển hướng sau.
Bố mẹ khác kiểu nhau thì con có bị rối không?
Rất nhiều nhà như vậy và trẻ vẫn ổn. Điều quan trọng là có ít nhất một người lớn đón nhận cảm xúc của con thường xuyên, và hai người không chê bai cách của nhau trước mặt con. Bố mẹ nên ngồi lại thống nhất một vài câu đáp chung cho những tình huống hay gặp.
Lớn rồi mới đổi cách có muộn không?
Không muộn. Trẻ ở tuổi tiểu học hay tuổi mới lớn vẫn nhận ra khi cha mẹ bắt đầu lắng nghe khác đi. Có thể nói thẳng với con: "Trước giờ bố hay gạt đi khi con buồn. Bố đang tập nghe con nhiều hơn."
