Bánh xe cảm xúc và nhiệt kế cảm xúc là những hình vẽ đơn giản giúp trẻ chỉ vào được điều mình đang cảm thấy khi chưa nói thành lời. Bánh xe giúp con tìm tên cảm xúc (giận, hay bực, hay thất vọng), còn nhiệt kế giúp con đo độ mạnh (hơi khó chịu hay sắp bùng nổ). Dùng đúng, chúng là cầu nối để cha mẹ và con nói chuyện; dùng sai, chúng thành bài kiểm tra mà trẻ ngán.
Vì sao trẻ cần hình ảnh để nói về cảm xúc
Cảm xúc là thứ trừu tượng. Một đứa trẻ 5 tuổi biết bụng mình "khó chịu" nhưng không biết đó là lo hay đói. Một đứa 11 tuổi biết mình "bực" nhưng không phân biệt được bực vì bị chê với tủi vì không được ai bênh. Hình vẽ biến thứ vô hình thành thứ chỉ tay vào được.
Thêm nữa, lúc đang có cảm xúc mạnh, nói thành câu rất khó, kể cả với người lớn. Chỉ vào một màu, một nấc trên thước đo dễ hơn nhiều. Nghiên cứu "gắn nhãn cảm xúc" (affect labeling) của Matthew Lieberman và cộng sự năm 2007 gợi ý rằng việc gọi tên cảm xúc có thể làm phản ứng cảm xúc dịu bớt; công cụ trực quan giúp trẻ làm việc gọi tên đó sớm hơn khả năng ngôn ngữ của mình.
Các công cụ phổ biến và chúng đến từ đâu
| Công cụ | Nguồn gốc | Đo gì | Hợp tuổi |
|---|---|---|---|
| Bánh xe cảm xúc Plutchik | Nhà tâm lý Robert Plutchik, đề xuất năm 1980: 8 cảm xúc cơ bản xếp thành vòng, đậm nhạt theo cường độ | Tên và cường độ, cảm xúc kết hợp | Từ 10–11 tuổi, người lớn |
| Feeling Wheel | Gloria Willcox, công bố năm 1982: vòng trong là vài cảm xúc lớn, vòng ngoài là các sắc thái chi tiết | Tìm từ chính xác hơn | Từ 8–9 tuổi trở lên |
| Mood Meter (thước tâm trạng) | Marc Brackett và Trung tâm Trí tuệ Cảm xúc Yale, trong chương trình RULER: ô vuông chia bốn màu theo mức dễ chịu và mức năng lượng | Dễ chịu hay khó chịu, nhiều hay ít năng lượng | Từ tiểu học |
| Zones of Regulation (các vùng màu) | Leah Kuypers, xuất bản năm 2011: bốn vùng xanh dương, xanh lá, vàng, đỏ | Trạng thái cơ thể và mức tỉnh táo | Mẫu giáo lớn, tiểu học |
| Nhiệt kế cảm xúc | Công cụ dùng rộng rãi trong tư vấn tâm lý trẻ em, nhiều phiên bản | Độ mạnh của một cảm xúc, thường từ 1 đến 5 hoặc 10 | Từ 4–5 tuổi |
Lưu ý về khoa học: bánh xe Plutchik dựa trên thuyết cảm xúc cơ bản, cho rằng có một số cảm xúc gốc. Đây là một trong những quan điểm còn tranh luận; nhà tâm lý Lisa Feldman Barrett và những người theo thuyết kiến tạo cho rằng cảm xúc không chia thành các ô gốc cố định như vậy. Với trẻ, điều đó không quan trọng lắm: bánh xe là công cụ để tìm từ, không phải bản đồ chính xác của bộ não.
Nhiệt kế cảm xúc: dạy con rằng cảm xúc có nấc
Nhiều trẻ chỉ biết hai trạng thái: ổn và bùng nổ. Nhiệt kế dạy con rằng giữa hai đầu có nhiều nấc, và nhận ra mình ở nấc 2–3 thì dễ xử lý hơn chờ đến nấc 5.
Một mẫu năm nấc cho cơn giận, có thể vẽ cùng con:
- Bình thường — cơ thể thoải mái.
- Hơi khó chịu — nhăn mặt, muốn càu nhàu.
- Bực — nói to hơn, tay nắm lại.
- Rất giận — mặt nóng, tim đập nhanh, muốn hét.
- Sắp bùng nổ — muốn ném, muốn đánh, không nghe ai nữa.
Phần quan trọng nhất là cùng con điền cột bên cạnh: ở nấc này con có thể làm gì? Nấc 2: nói ra "con không thích". Nấc 3: đi ra chỗ khác một lúc. Nấc 4: tìm người lớn. Các cách tự làm dịu cụ thể cho trẻ nhỏ — thở chậm, góc bình tĩnh — đã được nhiều tài liệu nuôi dạy trẻ hướng dẫn kỹ; ở đây chỉ cần con tự chọn cách của mình và ghi vào nhiệt kế.
Nhiệt kế dùng được cho cả cảm xúc khác: lo trước bài kiểm tra, háo hức trước chuyến đi, buồn khi xa ông bà.
Tự làm ở nhà: một buổi tối là xong
Bánh xe đơn giản cho trẻ 5–8 tuổi
- Cắt một đĩa giấy, chia 6 phần, mỗi phần một màu.
- Con tự vẽ khuôn mặt cho từng phần: vui, buồn, giận, sợ, ngạc nhiên, chán. Để con tự chọn màu cho mỗi cảm xúc — không có màu đúng sai.
- Gắn một kim bằng ghim mũ ở giữa. Dán lên tủ lạnh hoặc cửa phòng con.
Bánh xe nhiều tầng cho trẻ 9–14 tuổi
- Vòng trong: 5–6 cảm xúc lớn.
- Vòng ngoài: con tự điền các từ chi tiết hơn — dưới "buồn" có tủi, hụt hẫng, nhớ, thất vọng; dưới "giận" có bực, bất công, ghen, bị coi thường.
- Cho con thêm cả những từ rất Việt mà bánh xe nước ngoài không có: tủi thân, hờn, ngại, áy náy.
Thước tâm trạng cho tuổi mới lớn
Con lớn thường thấy hình mặt cười là "trẻ con". Một ô vuông chia bốn góc — dễ chịu/khó chịu nhân với nhiều/ít năng lượng — hợp hơn. Có nhà dán lên tủ lạnh, mỗi người chấm một chấm trước khi đi ngủ; không cần giải thích, chỉ để cả nhà biết hôm nay ai đang ở góc nào.
Dùng sao cho không thành bài kiểm tra
Lỗi hay gặp nhất là biến công cụ thành buổi tra hỏi: "Chỉ vào xem hôm nay con cảm thấy gì! Sao lại buồn? Buồn chuyện gì?" Vài nguyên tắc giúp tránh việc đó:
- Cha mẹ dùng trước. "Hôm nay bố ở chỗ này — mệt và hơi lo, vì công việc nhiều." Trẻ học bằng cách nhìn người lớn làm.
- Không phán xét câu trả lời. Con chỉ vào "giận" lúc đang ăn sinh nhật bạn cũng được. Hỏi "Con kể thêm được không?" chứ không hỏi "Sao lại giận, vui lên chứ".
- Không bắt buộc ngày nào cũng làm. Để công cụ ở chỗ dễ thấy; con muốn dùng thì dùng.
- Không có cảm xúc "xấu". Tránh tô màu đen cho giận, vẽ mặt đáng sợ cho sợ. Mọi cảm xúc đều đang báo một điều gì đó.
- Cảm xúc lẫn lộn được phép chỉ hai chỗ. "Vừa vui vừa lo" là câu trả lời rất tốt.
- Đừng chấm điểm, xếp hạng. Không có bảng "hôm nay con được mấy mặt cười".
Khi công cụ cho thấy điều đáng lo
Đôi khi bánh xe hay thước tâm trạng làm lộ ra điều cha mẹ chưa biết: con chỉ vào "sợ" mỗi tối trước ngày đi học, con chấm ở góc buồn – ít năng lượng suốt nhiều tuần. Đó là lúc nên trò chuyện kỹ hơn. Nếu tâm trạng tiêu cực kéo dài trên 2 tuần, con bỏ ăn bỏ ngủ, tự làm đau mình, nói muốn chết, hoặc có dấu hiệu bị bắt nạt, bạo hành, xâm hại, hãy đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em; trẻ bị bạo hành, xâm hại gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí); nguy hiểm tính mạng gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Bánh xe cảm xúc là gì?
Là hình tròn chia thành các ô, mỗi ô là một cảm xúc, thường có vòng trong là cảm xúc lớn và vòng ngoài là sắc thái chi tiết. Nó giúp trẻ và người lớn tìm từ chính xác cho điều mình đang cảm thấy. Hai phiên bản nổi tiếng là của Robert Plutchik (1980) và Gloria Willcox (1982).
Nhiệt kế cảm xúc dùng thế nào?
Vẽ một thước có 5 hoặc 10 nấc, từ bình thường đến sắp bùng nổ. Trẻ chỉ vào nấc mình đang ở, rồi cùng cha mẹ ghi sẵn việc con có thể làm ở mỗi nấc. Mục tiêu là giúp trẻ nhận ra cảm xúc sớm, trước khi lên nấc cao nhất.
Trẻ mấy tuổi dùng được bánh xe cảm xúc?
Bánh xe đơn giản 4–6 mặt cười dùng được từ khoảng 4–5 tuổi. Bánh xe nhiều tầng với từ ngữ chi tiết hợp với trẻ từ 8–9 tuổi trở lên. Tuổi mới lớn thường thích thước tâm trạng dạng ô vuông hơn hình mặt cười.
Mood Meter là gì?
Mood Meter là ô vuông chia bốn màu theo hai trục: dễ chịu hay khó chịu, nhiều hay ít năng lượng. Công cụ này do Marc Brackett và Trung tâm Trí tuệ Cảm xúc Yale phát triển trong chương trình RULER dùng ở trường học.
Có nên bắt con ngày nào cũng chỉ vào bánh xe cảm xúc?
Không nên ép. Để công cụ ở chỗ dễ thấy, cha mẹ tự dùng làm mẫu, và để con dùng khi muốn. Bắt buộc mỗi ngày dễ biến công cụ thành bài kiểm tra khiến trẻ trả lời cho xong.
