Sách tranh về cảm xúc giúp trẻ gặp những cảm xúc lớn — giận, lo, ghen, nhớ — qua một nhân vật khác, ở khoảng cách đủ an toàn để nói chuyện. Sách tốt là sách gọi tên cảm xúc rõ, không giảng đạo lý, và có hình vẽ để con tự đọc nét mặt. Nhưng cuốn sách chỉ là nửa việc; nửa còn lại là cách cha mẹ đọc: dừng lại, hỏi, để con đoán, và nối câu chuyện với đời sống của con.
Vì sao sách tranh hợp với chuyện cảm xúc
Hỏi thẳng một đứa trẻ 5 tuổi "Con có ghen với em không?" thường chỉ được cái lắc đầu. Nhưng khi đọc một câu chuyện có con thỏ ghen với em bé, đứa trẻ ấy có thể nói ngay: "Con thỏ giận vì mẹ bế em suốt." Nhân vật trong sách là người "đứng ra" chịu cảm xúc thay con, nên con dễ nói hơn.
Sách tranh còn có một thứ lời nói không có: hình. Trẻ chưa đọc được chữ vẫn đọc được nét mặt, dáng người, màu sắc trong tranh. Một trang toàn màu xám, nhân vật ngồi co ro, đủ để trẻ hiểu đây là lúc buồn.
Cần nói thật: có những nghiên cứu nổi tiếng từng cho rằng đọc văn chương làm tăng khả năng thấu hiểu người khác, nhưng khi các nhóm khác làm lại thì kết quả không khớp. Vì vậy đừng kỳ vọng một cuốn sách "dạy" con đồng cảm. Giá trị chắc chắn hơn nằm ở cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con quanh cuốn sách.
Chọn sách: năm câu hỏi
- Sách có gọi tên cảm xúc rõ không? "Bé thấy giận", "bạn ấy lo" — rõ ràng hơn những câu chung chung như "bé không vui".
- Cảm xúc có được chấp nhận không? Tránh sách mà nhân vật giận thì bị chê là hư, buồn thì được khuyên "vui lên". Sách tốt cho thấy cảm xúc nào cũng đến rồi đi.
- Có cách làm cụ thể không? Nhân vật làm gì khi giận, khi lo — chạy ra ngoài, nói với ai đó, vẽ ra — để con có thêm ý.
- Hình vẽ có đọc được không? Nét mặt, dáng người rõ ràng, để con tự đoán trước khi nghe chữ.
- Có hợp với gia đình mình không? Sách dịch từ nước ngoài đôi khi có chi tiết xa lạ; cha mẹ có thể kể lại bằng ví dụ quen thuộc của nhà mình.
Một số cuốn sách tranh nổi tiếng về cảm xúc
Dưới đây là những cuốn có thật, được nhiều thư viện và giáo viên trên thế giới dùng. Tên tiếng Anh là tên gốc hoặc tên bản tiếng Anh; một số cuốn đã có bản tiếng Việt, cha mẹ có thể tìm tại các nhà sách và thư viện.
| Sách | Tác giả, năm | Nói về | Hợp tuổi |
|---|---|---|---|
| The Color Monster (bản gốc tiếng Tây Ban Nha El monstruo de colores) | Anna Llenas, 2012 | Con quái vật có cảm xúc rối tung, được một cô bé giúp xếp mỗi cảm xúc vào một lọ màu | 3–6 |
| Today I Feel Silly | Jamie Lee Curtis, minh hoạ Laura Cornell, 1998 | Một cô bé có tâm trạng khác nhau mỗi ngày | 4–7 |
| When Sophie Gets Angry — Really, Really Angry... | Molly Bang, 1999 | Cơn giận dâng lên, chạy ra ngoài, rồi dịu lại giữa thiên nhiên | 3–7 |
| The Rabbit Listened | Cori Doerrfeld, 2018 | Khi tháp đồ chơi đổ, ai cũng khuyên, chỉ con thỏ ngồi nghe | 3–8 (và cha mẹ) |
| Ruby's Worry | Tom Percival, 2018 | Nỗi lo lớn dần khi bị giấu, nhỏ lại khi được kể ra | 4–8 |
| The Invisible String | Patrice Karst, 2000 | Sợi dây tình thương nối những người thương nhau dù ở xa | 4–8 |
| Where the Wild Things Are | Maurice Sendak, 1963 | Max bị phạt về phòng, đi đến xứ quái vật, rồi quay về với bữa tối còn ấm | 4–8 |
| The Heart and the Bottle | Oliver Jeffers, 2010 | Cô bé cất trái tim vào chai sau khi mất người thân, rồi học cách lấy ra | 6–10 |
Với trẻ tiểu học lớn, văn học Việt cũng có những trang đọc chung rất đáng giá. Trong Dế Mèn phiêu lưu ký (Tô Hoài, 1941), đoạn Dế Mèn trêu chị Cốc để rồi Dế Choắt chết oan là một trong những trang về hối hận quen thuộc nhất với nhiều thế hệ — đọc lại cùng con, hỏi "Dế Mèn thấy gì khi đứng trước mộ bạn?" mở ra cả một cuộc trò chuyện về hối hận và trách nhiệm.
Đọc cùng con thế nào cho cảm xúc "ngấm"
Đọc lần đầu: cứ để câu chuyện chảy
Lần đầu đọc trọn vẹn, ít dừng. Trẻ cần biết câu chuyện đi đến đâu trước đã.
Từ lần thứ hai: dừng ở trang có cảm xúc
Các nhà nghiên cứu phát triển ngôn ngữ, như nhóm của Grover Whitehurst, mô tả cách đọc đối thoại (dialogic reading): người lớn hỏi, trẻ trả lời, người lớn mở rộng câu trả lời của trẻ. Áp vào sách cảm xúc:
- Hỏi nét mặt: "Nhìn mặt bạn ấy xem, con đoán bạn ấy thấy gì?"
- Hỏi lý do: "Vì sao bạn ấy giận nhỉ?"
- Hỏi cơ thể: "Khi giận như thế, người con thấy thế nào?"
- Hỏi lựa chọn: "Nếu là con, con sẽ làm gì?"
- Nối với đời con: "Con có bao giờ thấy như bạn ấy chưa?" — hỏi nhẹ, con không muốn kể thì thôi.
Đừng chốt bài học
Cám dỗ lớn nhất của cha mẹ Việt là kết bằng "Đấy, con thấy chưa, giận là không tốt". Câu ấy làm cuốn sách thành bài giảng, và lần sau con sẽ ngại nói thật. Hãy để câu chuyện tự nói, và để câu hỏi mở.
Chọn đúng thời điểm
Đọc sách về cơn giận không phải lúc con đang giận. Lúc ấy con không nghe được gì. Đọc vào lúc yên ổn — giờ đi ngủ, buổi chiều thong thả — để khi cơn giận đến, con đã có sẵn hình ảnh nhân vật để nhớ lại.
Làm sách cảm xúc của riêng nhà mình
Một quyển sổ, vài tấm ảnh con, vài trang con tự vẽ: "Lúc con vui", "Lúc con giận", "Lúc con lo". Con kể, cha mẹ viết hộ. Những cuốn sách tự làm thường được trẻ đọc đi đọc lại nhiều hơn mọi cuốn mua ngoài, vì nhân vật chính là con.
Khi câu chuyện chạm vào điều con chưa nói
Đôi khi một cuốn sách làm con kể ra chuyện cha mẹ chưa biết: bị bạn bắt nạt, bị người lớn nào đó làm sợ. Hãy giữ bình tĩnh, cảm ơn con đã kể, và đừng hỏi dồn. Nếu có dấu hiệu bị bạo hành, xâm hại, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí). Nếu con buồn, sợ kéo dài trên 2 tuần, bỏ ăn bỏ ngủ hay tự làm đau mình, hãy đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Sách tranh nào giúp trẻ hiểu cảm xúc?
Một số cuốn được dùng rộng rãi là The Color Monster (Anna Llenas), When Sophie Gets Angry (Molly Bang), The Rabbit Listened (Cori Doerrfeld), Ruby's Worry (Tom Percival) và Where the Wild Things Are (Maurice Sendak). Nên chọn sách gọi tên cảm xúc rõ và không giảng đạo lý.
Đọc sách về cảm xúc cho trẻ mấy tuổi?
Từ khoảng 2–3 tuổi đã có thể đọc sách tranh đơn giản về vui, buồn, giận. Trẻ 4–8 tuổi hợp với sách có câu chuyện và cách làm cụ thể. Trẻ tiểu học lớn có thể đọc các trang văn học có nhân vật hối hận, nhớ nhung, ghen tị.
Có nên đọc sách về cơn giận khi con đang giận?
Không nên. Lúc đang giận, trẻ khó tiếp nhận. Nên đọc vào lúc yên ổn để khi cơn giận đến, con nhớ lại được nhân vật và cách làm trong sách.
Đọc đối thoại là gì?
Là cách đọc trong đó người lớn đặt câu hỏi, để trẻ trả lời, rồi mở rộng câu trả lời của trẻ, thay vì chỉ đọc một mạch. Với sách cảm xúc, cha mẹ hỏi về nét mặt, lý do, cảm giác cơ thể và lựa chọn của nhân vật.
Đọc sách có làm trẻ đồng cảm hơn không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn rằng chỉ đọc sách là đủ. Một số nghiên cứu từng cho kết quả như vậy nhưng làm lại không khớp. Giá trị rõ hơn đến từ cuộc trò chuyện về cảm xúc giữa cha mẹ và con khi đọc cùng nhau.
