Nhiều người cha Việt ít nói không phải vì ít thương, mà vì họ lớn lên với chuẩn mực đàn ông phải cứng, thể hiện tình cảm bằng việc làm hơn lời nói: đưa đón, sửa xe, kiếm tiền, gắp miếng ngon. Con cái thường chỉ nhận ra điều đó khi đã lớn. Hiểu "ngôn ngữ" của bố giúp con đọc được tình thương ẩn, còn người cha thì có thể thêm dần những câu nói ngắn mà không cần đổi thành người khác.
Hình ảnh người cha ít lời trong nhà Việt
Ca dao có câu "Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra". Núi thì vững, lặng, đứng đó. Hình ảnh ấy khớp với người cha trong ký ức của rất nhiều người: ít hỏi han, ít ôm, ít khen, nhưng là người dắt xe ra khi con đi thi, người thức dậy lúc bốn giờ sáng chở con ra bến xe, người lặng lẽ nhét thêm tiền vào ba lô.
Chuyện này không riêng gì Việt Nam. Ở nhiều nền văn hoá, đàn ông được dạy từ nhỏ rằng khóc là yếu, nói chuyện tình cảm là "uỷ mị". Nhà tâm lý học Ronald Levant, từ thập niên 1990, mô tả hiện tượng ông gọi là "khó diễn đạt cảm xúc thường gặp ở nam giới" (normative male alexithymia): nhiều người đàn ông không thiếu cảm xúc, mà thiếu chữ để gọi tên và thói quen nói ra, vì đã bị dạy cất chúng đi từ bé. Đây là một khái niệm mô tả, không phải chẩn đoán bệnh.
Bố nói bằng gì khi không nói bằng lời
Nếu chỉ nghe bằng tai, con sẽ thấy bố im lặng. Nếu nhìn bằng mắt, con sẽ thấy bố "nói" rất nhiều.
| Việc bố làm | Điều bố có thể đang muốn nói |
|---|---|
| Hỏi "tiền còn không" mỗi lần con gọi về | Bố lo con thiếu thốn ở nơi xa |
| Kiểm tra lốp xe, thay dầu xe cho con | Bố muốn con đi đường an toàn |
| Đứng chờ ở cổng trường dù con đã lớn | Bố vẫn muốn là người đầu tiên con thấy |
| Gắp miếng cá ngon bỏ vào chén con, không nói gì | Bố thương con |
| Hỏi kỹ về công việc, lương, đồng nghiệp | Bố sợ con bị thiệt mà không biết nói "bố lo" |
| Gọi điện rồi chuyển máy cho mẹ ngay | Bố muốn nghe giọng con nhưng ngại không biết nói gì tiếp |
Những việc này không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa như cột phải; mỗi người cha khác nhau. Nhưng nhiều người khi lớn lên, nhìn lại, mới nhận ra những việc nhỏ ấy là cách duy nhất bố biết để nói thương.
Chuyện "ngôn ngữ tình yêu" nhìn theo khoa học
Khi bàn về cách thể hiện tình cảm, nhiều người nhắc đến "năm ngôn ngữ tình yêu" của Gary Chapman (sách The Five Love Languages, 1992): lời khẳng định, thời gian bên nhau, quà tặng, việc làm giúp đỡ, đụng chạm. Ý tưởng dễ hiểu và có ích ở chỗ nhắc ta rằng mỗi người thể hiện thương theo cách riêng.
Tuy vậy, cần biết rằng các nhà khoa học về quan hệ không xác nhận được phần cốt lõi của thuyết này. Bài tổng quan của Emily Impett, Haeyoung Gideon Park và Amy Muise năm 2024 trên Current Directions in Psychological Science chỉ ra rằng không có bằng chứng tốt cho việc mỗi người có một "ngôn ngữ chính" cố định, hay rằng cặp nào "nói cùng ngôn ngữ" thì hạnh phúc hơn. Gợi ý của các tác giả là người ta thường cần cả năm kiểu quan tâm, giống như cần nhiều loại dưỡng chất.
Áp vào chuyện người cha: việc bố thương bằng hành động là thật và đáng trân trọng. Nhưng không vì thế mà con không cần nghe lời nói. Phần lớn con cái muốn có cả hai.
Con cảm thấy gì khi lớn lên bên người bố ít nói
Lúc nhỏ: khó đoán bố đang nghĩ gì
Trẻ nhỏ đọc tình thương chủ yếu qua những tín hiệu trực tiếp: lời khen, cái ôm, nét mặt. Một người cha ít biểu lộ có thể khiến con thấy khó đoán, đôi khi sợ, nhất là khi bố chỉ lên tiếng lúc con mắc lỗi.
Tuổi mới lớn: xa cách
Con tuổi 13–16 đã có thế giới riêng, bố lại không quen hỏi chuyện. Hai bố con có thể sống chung một nhà mà chỉ trao đổi vài câu về học hành, tiền đóng học.
Khi trưởng thành: hiểu muộn
Rất nhiều người kể rằng họ chỉ hiểu bố khi tự mình đi làm, có con, hoặc khi bố ốm. Có người kịp nói lời cảm ơn, có người không. Cảm giác hiểu muộn ấy là lý do bài viết về người cha ít nói luôn được chia sẻ nhiều.
Cách chơi của bố cũng là một ngôn ngữ
Nhà nghiên cứu Daniel Paquette (Canada), trong một bài năm 2004 trên tạp chí Human Development, đưa ra ý về "quan hệ kích hoạt" (activation relationship): nhiều người cha gắn bó với con qua những trò vận động, vật lộn, thử thách vừa sức, khuyến khích con dám làm. Đây là một giả thuyết, không phải quy luật cho mọi gia đình, và mẹ cũng có thể chơi như thế. Nhưng nó giúp nhìn nhận rằng những lúc bố công kênh con, dạy con đi xe đạp, kéo con ra biển tập bơi cũng là lúc bố nói chuyện bằng cách của mình.
Một tổng quan hệ thống của Anna Sarkadi và cộng sự (2008, tạp chí Acta Paediatrica) thấy sự tham gia tích cực của người cha vào việc nuôi con đi kèm nhiều kết quả tốt về cảm xúc, hành vi của trẻ. Điều quan trọng là sự hiện diện và tham gia, không nhất thiết là nói nhiều.
Gửi người cha: thêm vài câu mà không phải đổi tính
Không ai đòi một người cha ít nói phải thành người hay nói. Nhưng một vài câu ngắn, đặt đúng chỗ, có thể được con nhớ cả đời.
- Gọi tên điều mình đang làm: "Bố thay dầu xe cho con rồi, bố lo con đi xa." Chỉ thêm một vế "bố lo", hành động có tiếng nói.
- Khen một việc cụ thể: "Bài văn này con viết đoạn tả bà hay đấy." Ngắn, thật, không cần hoa mỹ.
- Nhắn thay vì nói: nhiều người cha ngại nói trực tiếp nhưng gõ được một tin nhắn "Bố tự hào về con".
- Kể chuyện mình: chuyện hồi trẻ đi làm xa, chuyện bố từng sợ gì. Con hiểu bố qua câu chuyện nhiều hơn qua lời dạy.
- Có mặt mà không cần nói: ngồi cạnh con khi con làm bài, đi bộ cùng nhau buổi tối. Im lặng bên nhau khác im lặng xa nhau.
Gửi người con: đọc bố và mở lời trước
Nếu bạn là người con đã lớn, có lẽ bạn sẽ là người phải mở lời trước, vì bố có thể không biết bắt đầu từ đâu. Có vài cách nhẹ nhàng:
- Hỏi bố về một chuyện bố giỏi: cách chọn gỗ, cách trồng cây, chuyện thời bố đi làm. Người ít nói thường nói nhiều khi được hỏi đúng chuyện.
- Cảm ơn một việc cụ thể bố đã làm từ lâu: "Hồi con thi đại học, bố chở con đi lúc bốn giờ sáng, con vẫn nhớ."
- Đừng chờ lời đáp. Bố có thể chỉ "ừ" rồi đổi chủ đề; đó không phải là không cảm động.
Và nếu sự im lặng của bố đi kèm khắc nghiệt, chê bai, nóng nảy làm bạn tổn thương, thì việc thấu hiểu không bắt bạn phải xoá đi nỗi đau đó. Hiểu một người không có nghĩa là mọi điều họ làm đều đúng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều người bố Việt ít nói, ít thể hiện tình cảm?
Phần lớn vì chuẩn mực xã hội dạy đàn ông phải cứng rắn, coi việc nói chuyện tình cảm là yếu đuối. Nhiều người cha không thiếu cảm xúc mà thiếu thói quen và từ ngữ để nói ra, nên thể hiện tình thương qua việc làm như đưa đón, lo tiền, sửa đồ.
Làm sao biết bố thương mình khi bố không nói?
Hãy để ý những việc bố làm lặp đi lặp lại cho mình: hỏi tiền còn không, kiểm tra xe, đứng chờ, gắp thức ăn. Những việc ấy thường là cách bố nói thương. Nếu muốn chắc, có thể mở lời trước bằng một câu cảm ơn cụ thể.
Năm ngôn ngữ tình yêu có cơ sở khoa học không?
Ý tưởng của Gary Chapman dễ hiểu và nhắc ta rằng mỗi người thể hiện tình cảm khác nhau. Nhưng các nhà khoa học về quan hệ chưa tìm được bằng chứng cho việc mỗi người có một ngôn ngữ chính cố định hay cặp hợp ngôn ngữ thì hạnh phúc hơn. Tổng quan năm 2024 gợi ý người ta thường cần cả năm kiểu quan tâm.
Người bố ít nói có ảnh hưởng đến con không?
Ít nói tự nó không gây hại nếu người cha vẫn có mặt, quan tâm và tham gia vào việc nuôi con. Nghiên cứu cho thấy sự tham gia tích cực của người cha đi kèm kết quả tốt cho trẻ. Điều khiến trẻ khó chịu hơn là khi bố chỉ lên tiếng để trách mắng.
Làm sao để nói chuyện nhiều hơn với bố?
Hỏi bố về những chuyện bố giỏi hoặc chuyện thời trẻ, vì người ít nói thường cởi mở hơn khi được hỏi đúng chủ đề. Làm việc chung như sửa đồ, trồng cây cũng tạo cơ hội trò chuyện tự nhiên. Đừng đòi bố đáp lại bằng lời ngay.
