Với tuổi mới lớn, mạng xã hội không phải "thế giới ảo" mà là nơi đời sống bạn bè diễn ra thật, nên cảm giác bị so sánh, bị bỏ ra khỏi nhóm chat, bị "seen" không trả lời có thể đau như bị gạt ra ngoài giữa sân trường. Các thí nghiệm tâm lý cho thấy chỉ một lần bị loại ra trong cuộc chơi trên máy tính với người lạ cũng đủ làm người ta buồn và thấy mất giá trị. Còn mạng xã hội có làm tuổi mới lớn bất ổn hơn hay không thì giới khoa học vẫn đang tranh luận gay gắt.
Bị bỏ ra ngoài: nỗi đau có thật
Năm 2000, nhà tâm lý Kipling Williams và cộng sự công bố một thí nghiệm đơn giản tên Cyberball: người tham gia chuyền bóng trên màn hình với hai "người chơi" khác, thật ra là máy. Sau vài lượt, hai người kia chỉ chuyền cho nhau, bỏ mặc người tham gia. Chỉ vài phút như vậy, với người lạ, với một quả bóng ảo — mà người tham gia vẫn báo cáo buồn hơn, thấy mình kém giá trị hơn, thấy cuộc sống ít ý nghĩa hơn.
Thí nghiệm này đã được làm lại rất nhiều lần, ở nhiều nước, nhiều lứa tuổi, và hiệu ứng khá vững. Một số nghiên cứu cho thấy tuổi mới lớn phản ứng mạnh hơn người lớn với việc bị loại ra. Năm 2003, Naomi Eisenberger và cộng sự chụp não người chơi Cyberball và thấy vài vùng não hoạt động giống khi đau thể xác; từ đó báo chí hay viết "bị tẩy chay đau như bị đánh". Cách diễn giải này về sau bị nhiều nhà khoa học xem lại: các vùng não đó tham gia vào nhiều việc khác, không chỉ đau. Phần chắc chắn là: bị gạt ra ngoài làm người ta đau thật, kể cả khi người ngoài thấy chuyện chẳng có gì.
Những tình huống quen thuộc trên điện thoại của con
Ngày trước, bị bạn bỏ rơi thì về nhà là xong. Bây giờ chuyện đó đi theo con lên giường ngủ. Những tình huống phụ huynh có thể chưa từng trải qua:
| Tình huống | Con có thể cảm thấy |
|---|---|
| Bị kick khỏi nhóm chat của lớp, hoặc phát hiện có nhóm chat "không có mình" | Bị gạt ra, xấu hổ, tự hỏi mình đã làm gì sai |
| Tin nhắn hiện "đã xem" mà không trả lời | Bị coi thường, lo bạn giận, đoán già đoán non cả buổi |
| Thấy ảnh cả nhóm đi chơi mà mình không được rủ | Bị bỏ rơi, buồn, ghen tị |
| Đăng ảnh mà ít lượt thích hơn bạn | Thấy mình kém hấp dẫn, xấu hổ, muốn xoá bài |
| Lướt thấy bạn bè đẹp hơn, giàu hơn, giỏi hơn | Tự ti về ngoại hình, gia cảnh, năng lực |
| Bị chụp lén, bị chế ảnh, bị bình luận chê bai | Nhục, sợ đi học, muốn biến mất |
Nhà tâm lý Andrew Przybylski và cộng sự (2013) xây dựng thang đo cảm giác sợ bỏ lỡ — FOMO, nỗi lo rằng người khác đang có những trải nghiệm vui mà mình không có. Họ thấy người trẻ có FOMO cao thường dùng mạng xã hội nhiều hơn, kể cả lúc không nên dùng. Cảm giác này không do mạng xã hội sinh ra, nhưng mạng xã hội cho con nhìn thấy, từng giờ, chính xác những gì mình đang bỏ lỡ.
So sánh lên: vì sao lướt xong thấy mình kém
Từ năm 1954, nhà tâm lý Leon Festinger đã cho rằng con người tự đánh giá mình bằng cách so với người khác. Khi so với người hơn mình — gọi là so sánh lên — ta có thể thấy có động lực, nhưng cũng dễ thấy mình thua kém. Trên mạng, gần như mọi thứ ta thấy đều là bản đẹp nhất của người khác: ảnh đã chọn, đã chỉnh, khoảnh khắc vui nhất. Tuổi mới lớn, vốn đang xây hình ảnh bản thân, đặc biệt dễ bị kéo theo.
Một điều cha mẹ nên nhớ: con biết ảnh trên mạng là chỉnh sửa, nhưng biết không có nghĩa là không bị ảnh hưởng. Người lớn cũng vậy.
Mạng xã hội có làm tuổi mới lớn bất ổn hơn không: tranh luận còn mở
Đây là câu hỏi đang gây tranh cãi lớn nhất trong tâm lý học tuổi mới lớn hiện nay. Cha mẹ nên biết cả hai phía:
- Phía lo ngại: Nhà tâm lý xã hội Jonathan Haidt, trong cuốn The Anxious Generation (2024), lập luận rằng sự bùng nổ điện thoại thông minh và mạng xã hội từ đầu thập niên 2010 là nguyên nhân chính khiến tỷ lệ lo âu, trầm cảm ở tuổi mới lớn tại nhiều nước tăng mạnh. Năm 2023, Tổng Y sĩ Hoa Kỳ (US Surgeon General) cũng ra khuyến cáo rằng chưa thể khẳng định mạng xã hội đủ an toàn cho trẻ em và tuổi mới lớn.
- Phía thận trọng: Nhiều nhà nghiên cứu, như Candice Odgers, Amy Orben và Andrew Przybylski, chỉ ra rằng mối liên hệ trung bình giữa thời gian dùng mạng và sức khoẻ tinh thần trong các bộ dữ liệu lớn là nhỏ, khó tách nguyên nhân – kết quả (trẻ đang buồn có thể dùng mạng nhiều hơn), và tác động khác nhau rất nhiều giữa từng em.
Điểm hai phía gần nhau hơn: dùng thế nào quan trọng hơn dùng bao lâu. Mạng xã hội chiếm mất giấc ngủ, mở cửa cho bắt nạt, đẩy nội dung về cân nặng, tự hại tới một em đang yếu lòng — đó là những tình huống đáng lo hơn hẳn việc nhắn tin với bạn thân.
Cha mẹ làm gì: không cấm tuyệt, không thả nổi
Hỏi về con người, không hỏi về điện thoại
Thay vì "Con lại dán mắt vào điện thoại à", hãy hỏi "Dạo này nhóm bạn con thế nào?". Một đứa trẻ thấy bố mẹ quan tâm tới bạn bè mình sẽ dễ kể khi có chuyện trên mạng hơn đứa trẻ chỉ nghe la về thời gian dùng máy.
Đừng gạt đi nỗi buồn "trên mạng"
"Có mỗi cái nhóm chat mà buồn" là câu dễ bật ra nhất, và cũng làm con đóng cửa nhanh nhất. Với con, đó là nhóm bạn thật. Hãy đáp cảm xúc trước: "Bị bỏ ra khỏi nhóm như thế chắc khó chịu lắm."
Thoả thuận vài chỗ không có điện thoại
Phòng ngủ ban đêm và bàn ăn là hai chỗ dễ bắt đầu nhất. Cha mẹ làm cùng — để điện thoại của mình ra ngoài — thì thoả thuận mới bền.
Dạy con vài kỹ năng cụ thể
- Tắt thông báo, ẩn số lượt thích nếu nền tảng cho phép, bỏ theo dõi những tài khoản làm mình thấy tệ.
- Chờ một lúc trước khi trả lời tin nhắn đang làm mình giận.
- Chụp màn hình lưu lại khi bị bắt nạt, rồi chặn và báo cáo; kể với người lớn tin cậy.
Khi chuyện trên mạng không còn là chuyện nhỏ
Hãy hành động ngay khi con bị đe doạ, bị tống tiền bằng ảnh, bị phát tán hình ảnh riêng tư, bị một nhóm bắt nạt kéo dài: lưu bằng chứng, báo nhà trường, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí). Nếu con buồn bã, thu mình kéo dài trên 2 tuần, bỏ ăn bỏ ngủ, tự làm đau mình hoặc nói muốn chết, hãy đưa con gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc khoa tâm lý – tâm thần của bệnh viện; nguy hiểm tính mạng gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bị bỏ ra khỏi nhóm chat lại làm con buồn đến vậy?
Vì với tuổi mới lớn, nhóm chat là nhóm bạn thật. Các thí nghiệm như Cyberball cho thấy chỉ vài phút bị loại ra, kể cả bởi người lạ, đã đủ làm người ta buồn và thấy mình kém giá trị. Tuổi mới lớn còn nhạy với việc bị gạt ra hơn người lớn.
FOMO là gì?
FOMO (fear of missing out) là nỗi lo rằng người khác đang có những trải nghiệm vui mà mình bỏ lỡ. Nghiên cứu năm 2013 của Przybylski và cộng sự thấy người có FOMO cao thường dùng mạng xã hội nhiều hơn, kể cả vào lúc không phù hợp.
Mạng xã hội có gây trầm cảm ở tuổi teen không?
Khoa học chưa thống nhất. Có nhà nghiên cứu cho rằng mạng xã hội là nguyên nhân chính khiến lo âu, trầm cảm ở tuổi mới lớn tăng; nhiều người khác cho rằng mối liên hệ trung bình nhỏ và khó xác định nguyên nhân. Hai phía đều đồng ý cách dùng, như dùng thâu đêm hay bị bắt nạt, quan trọng hơn tổng thời gian.
Có nên cấm con dùng mạng xã hội không?
Cấm tuyệt đối thường khó giữ và có thể làm con giấu chuyện. Hiệu quả hơn là thoả thuận chỗ và giờ không dùng điện thoại, quan tâm tới bạn bè của con, dạy con cách chặn, báo cáo và kể với người lớn khi gặp chuyện.
Con bị bắt nạt trên mạng thì làm gì?
Giữ bình tĩnh, khen con đã kể, chụp màn hình lưu bằng chứng, chặn và báo cáo tài khoản, báo nhà trường. Nếu có đe doạ, tống tiền hay phát tán ảnh riêng tư, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
