Tủi thân là cảm giác vừa buồn vừa thương cho chính mình khi thấy mình bị đối xử kém hơn mong đợi, nhất là bởi người thân: không được quan tâm, bị quên, bị so sánh, bị bỏ ra ngoài. Hờn dỗi là cách tủi thân thường bộc lộ ra ngoài — im lặng, quay đi, từ chối — với một mong muốn ngầm: người kia nhận ra và dỗ dành. Đây là cảm xúc rất Việt, nhưng không phải chỉ trẻ con mới có; người lớn tủi thân và dỗi nhiều hơn họ chịu thừa nhận.
Tủi thân: một chữ khó dịch
Tiếng Anh không có một từ khớp với "tủi thân". Gần nhất là hurt feelings (bị tổn thương tình cảm) và self-pity (thương hại bản thân), nhưng chữ thứ hai mang nghĩa chê bai, còn tủi thân trong tiếng Việt thì không hề xấu. Tủi thân có ba thành phần đan vào nhau:
- Buồn vì thiếu sự quan tâm mình mong đợi.
- Thương mình, thấy mình đáng được đối xử tốt hơn.
- Giận nhẹ, thường không nói ra, với người đã làm mình tủi.
Điều làm tủi thân khác với buồn hay giận thông thường là nó gần như luôn xảy ra với người mình kỳ vọng nhận được tình thương. Người lạ không làm mình tủi thân; mẹ, chồng, con, bạn thân thì có.
Tiếng Việt có cả một họ từ: tủi, tủi thân, tủi hờn, tủi phận, chạnh lòng, dỗi, hờn, giận dỗi, hờn mát, làm nũng. "Chạnh lòng" là mức nhẹ nhất — một thoáng nhói khi thấy mình bị bỏ quên.
Khoa học nói gì: cảm giác bị coi nhẹ
Năm 1998, Mark Leary và cộng sự nghiên cứu những lần người ta "bị tổn thương tình cảm" và đi đến một khái niệm then chốt: cảm giác bị coi nhẹ trong mối quan hệ (relational devaluation). Ta thấy tổn thương khi nhận ra người kia không coi trọng mối quan hệ với mình bằng mình coi trọng nó. Những tình huống điển hình họ thu thập được rất giống tủi thân kiểu Việt:
- Bị chê, bị so sánh.
- Bị bỏ ra ngoài: không được rủ, không được báo.
- Bị lờ đi: nói mà không ai nghe, nhắn mà không ai trả lời.
- Bị quên: sinh nhật, kỷ niệm, lời hứa.
Các nhà nghiên cứu về sự loại trừ xã hội, như Kipling Williams, đã cho thấy cảm giác bị bỏ ra ngoài mạnh đến mức nào. Trong thí nghiệm "Cyberball", người tham gia chuyền bóng trên máy tính với hai "người chơi" khác (thực ra là chương trình), và sau một lúc thì không còn được chuyền bóng nữa. Chỉ vài phút bị bỏ rơi bởi những người hoàn toàn xa lạ cũng đủ làm tâm trạng tụt xuống rõ rệt. Có những nghiên cứu chụp não cho rằng "nỗi đau xã hội" dùng chung một phần hệ thống với đau thể xác, nhưng cách hiểu này vẫn đang được tranh luận. Điều chắc chắn hơn: bị coi nhẹ, dù rất nhỏ, đều làm con người đau.
Hờn dỗi: tủi thân tìm cách được thấy
Người tủi thân thường không nói thẳng "em thấy tủi". Thay vào đó, họ dỗi: ăn ít đi, trả lời cụt lủn, đóng cửa phòng, "không sao đâu" bằng giọng rõ ràng là có sao. Hờn dỗi là một cách nói gián tiếp: "Hãy nhận ra là em đang buồn, và hãy chứng tỏ là anh quan tâm."
Amae: người Nhật cũng có
Bác sĩ tâm thần Nhật Bản Takeo Doi, trong cuốn Amae no kōzō (1971, bản tiếng Anh The Anatomy of Dependence), mô tả khái niệm amae: mong muốn được người thân nuông chiều, che chở, được "dựa dẫm" mà không cần đòi hỏi. Theo Doi, khi mong muốn ấy không được đáp lại, người ta sinh ra một loạt cảm xúc như hờn dỗi, tủi, oán — những cảm xúc mà tiếng Nhật có từ riêng. Người Việt đọc Doi sẽ thấy rất quen: "làm nũng" chính là một dạng amae, và "dỗi" là amae bị hụt hẫng.
Hờn dỗi khác chiến tranh lạnh
| Hờn dỗi | Chiến tranh lạnh | |
|---|---|---|
| Mong muốn | Được dỗ, được quan tâm | Trừng phạt, gây áp lực |
| Kéo dài | Vài giờ đến một hai ngày | Nhiều ngày, nhiều tuần |
| Khi được dỗ | Mềm ra, làm lành | Có thể vẫn lạnh lùng |
| Cảm xúc chính | Tủi, buồn | Giận, oán |
Hờn dỗi vừa phải, giữa những người thương nhau, có khi là một phần dễ thương của quan hệ. Còn im lặng kéo dài để trừng phạt người kia là một chuyện khác, gây hại nhiều hơn, và cần được nói đến riêng.
Tủi thân ở trẻ em
Trẻ con tủi thân rất dễ và thể hiện rất rõ: môi mếu, mắt rơm rớm, quay mặt vào tường. Những lúc hay gặp:
- Bị mắng trước mặt người khác, nhất là khi con thấy mình không sai.
- Khi cả nhà dồn sự chú ý vào em bé mới sinh hoặc anh chị vừa đạt thành tích.
- Khi được hứa mà bố mẹ quên.
- Khi bị bạn không cho chơi cùng.
Với trẻ 6–12 tuổi, tủi thân hay chuyển thành câu "chẳng ai thương con cả" hoặc "bố mẹ chỉ thương em thôi". Đó không phải lời buộc tội cần tranh cãi ("làm gì có chuyện đó!"), mà là lời báo một nhu cầu chưa được đáp. Ở tuổi mới lớn, tủi thân thường bị giấu kỹ hơn sau cánh cửa phòng và chiếc điện thoại.
Nếu một đứa trẻ thường xuyên nói mình không được ai thương, thu mình, buồn bã kéo dài hơn hai tuần, hoặc nói những câu như "con biến mất cho xong", cha mẹ nên đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Tủi thân ở người lớn
Người lớn tủi thân không kém gì trẻ con, chỉ là ngại thừa nhận. Vài cảnh rất quen:
- Nàng dâu những ngày Tết nhà chồng, tất bật cả ngày mà không ai hỏi han một câu.
- Người vợ chờ chồng nhớ ngày cưới, đến tối vẫn không thấy gì.
- Người đi làm xa, nhìn ảnh cả nhà quây quần mà mình vắng mặt.
- Ông bà dọn sẵn mâm cơm mà con cháu báo bận không về.
Người lớn còn có thêm một lớp nữa: tủi thân rồi lại xấu hổ vì mình tủi thân ("lớn rồi mà còn dỗi"). Lớp thứ hai này thường khiến cảm xúc bị giấu đi, và cái gì bị giấu thì hay tích lại.
Góc nhìn hôm nay: nói thẳng nỗi tủi, dỗ cho đúng
Khi mình đang tủi
- Gọi đúng tên: "Mình đang tủi thân" — không phải "mình đang giận", không phải "mình mệt".
- Tìm điều mình mong mà chưa nhận: một lời hỏi han? được nhớ đến? được chia việc?
- Nói thẳng một câu thay cho dỗi cả ngày: "Em hơi tủi vì hôm nay anh quên, em muốn mình đi ăn tối với nhau." Người kia không đọc được ý nghĩ; nhiều khi họ quên thật chứ không phải không thương.
Khi người thân đang dỗi
- Đừng nói "có thế mà cũng dỗi". Câu này coi nhẹ cảm xúc thêm lần nữa — đúng thứ đã gây ra tủi thân.
- Nhận ra trước, giải thích sau: "Em buồn vì anh quên phải không? Anh xin lỗi." Khi cảm xúc được thấy, người dỗi thường mềm lại rất nhanh.
- Với trẻ: ngồi xuống ngang tầm con, "Con thấy tủi thân vì mẹ chỉ khen anh à?" Rồi dành riêng cho con vài phút. Đứa trẻ được gọi tên nỗi tủi sẽ dần học cách nói ra thay vì chỉ mếu máo.
Câu hỏi thường gặp
Tủi thân là gì?
Tủi thân là cảm giác vừa buồn vừa thương cho mình khi thấy bị đối xử kém hơn mong đợi, nhất là bởi người thân. Nó thường xảy ra khi bị quên, bị lờ đi, bị so sánh hay bị bỏ ra ngoài. Tiếng Anh không có từ khớp hoàn toàn với tủi thân.
Hờn dỗi là gì?
Hờn dỗi là cách thể hiện tủi thân một cách gián tiếp: im lặng, quay đi, trả lời cụt lủn, với mong muốn ngầm được người kia nhận ra và dỗ dành. Nó thường xảy ra giữa những người rất thân và qua nhanh khi được quan tâm đúng cách.
Vì sao người lớn cũng hay tủi thân?
Vì tủi thân đến từ cảm giác bị coi nhẹ trong mối quan hệ, điều mà người ở tuổi nào cũng gặp. Người lớn thường giấu đi vì ngại bị cho là trẻ con, nhưng cảm xúc bị giấu lại dễ tích tụ. Gọi tên và nói thẳng nhu cầu của mình thường giúp nhiều hơn.
Hờn dỗi khác chiến tranh lạnh thế nào?
Hờn dỗi mong được dỗ dành, thường ngắn và mềm ra khi được quan tâm. Chiến tranh lạnh là im lặng kéo dài để trừng phạt hoặc gây áp lực, chứa nhiều giận và oán hơn. Kiểu thứ hai gây hại cho quan hệ nhiều hơn.
Con hay tủi thân thì cha mẹ nên làm gì?
Gọi tên cảm xúc của con thay vì phủ nhận, ví dụ "con thấy tủi vì mẹ quên lời hứa phải không", rồi dành thời gian riêng cho con. Tránh nói "có thế mà cũng khóc". Nếu con buồn bã, thu mình kéo dài hơn hai tuần, nên đưa con gặp chuyên gia tâm lý trẻ em.
