Tin nhắn công việc ngoài giờ gây khó chịu không chỉ vì phải làm thêm, mà vì chỉ riêng việc chờ có tin nhắn đã khiến đầu óc không rời được công việc. Nghiên cứu về "áp lực phải trả lời ngay" và về sự phục hồi sau giờ làm cho thấy điều này đi kèm mệt mỏi, ngủ kém, và ảnh hưởng cả đến người thân ngồi cạnh. Một số nước đã đưa quyền ngắt kết nối vào luật; ở mức nhóm làm việc, vài thoả thuận đơn giản đã giúp được nhiều.
Khoảnh khắc điện thoại sáng lên lúc chín giờ tối
Đang ngồi ăn tối cùng con, điện thoại rung. Màn hình hiện tên nhóm Zalo công ty. Chưa mở ra, nhưng bụng đã thắt lại. Có thể chỉ là ai đó gửi ảnh sinh nhật đồng nghiệp. Có thể là sếp hỏi số liệu cho cuộc họp sáng mai. Chưa biết là gì, nhưng bữa tối đã khác.
Cảm giác ấy có mấy lớp:
- Giật mình: một tín hiệu bất ngờ, cơ thể phản ứng trước khi đầu kịp nghĩ.
- Lo: có chuyện gì không, mình có quên gì không.
- Giằng co: trả lời ngay thì mất buổi tối, không trả lời thì sợ bị đánh giá.
- Bực: sao không đợi được đến mai.
- Có lỗi: với người nhà, vì lại cầm điện thoại giữa bữa.
"Áp lực phải trả lời ngay" có tên trong nghiên cứu
Larissa Barber và Alecia Santuzzi (2015, Journal of Occupational Health Psychology) đặt tên cho hiện tượng này là workplace telepressure: cảm giác thôi thúc, bận tâm, phải trả lời tin nhắn, email công việc thật nhanh. Họ xây dựng thang đo và thấy người có mức áp lực này cao thường báo cáo kiệt sức nhiều hơn, ngủ kém hơn, và khó dứt ra khỏi công việc hơn.
Điều đáng chú ý là áp lực này không chỉ do khối lượng việc. Nó còn do kỳ vọng, thứ thường không ai nói ra: sếp có ngầm mong trả lời trong mười phút không, đồng nghiệp có ai đang trả lời ngay để "ghi điểm" không.
Nhóm của William Becker và Liuba Belkin công bố vào đầu thập niên 2020 các nghiên cứu về kỳ vọng phải theo dõi email ngoài giờ. Họ thấy riêng việc biết rằng mình được kỳ vọng phải để mắt đến email, kể cả khi không có email nào thật sự đến, đã đi kèm lo âu ở người lao động, và cả sự giảm hài lòng ở vợ hoặc chồng của họ. Nói cách khác, người thân cũng "làm thêm giờ" theo cách của họ.
Vì sao đầu óc cần thật sự rời công việc
Nhà tâm lý học Sabine Sonnentag (Đức) nghiên cứu nhiều năm về sự phục hồi sau giờ làm. Một khái niệm trung tâm trong công trình của bà là tách rời tâm lý (psychological detachment): không chỉ rời bàn làm việc, mà thôi nghĩ về công việc trong thời gian nghỉ. Nhiều nghiên cứu của bà và cộng sự thấy người tách rời tốt hơn vào buổi tối thường hồi sức tốt hơn, tâm trạng tốt hơn vào sáng hôm sau.
Tin nhắn ngoài giờ, kể cả chỉ đọc mà không trả lời, kéo đầu óc quay lại công việc. Một tin lúc chín giờ tối có thể khiến người ta nghĩ về nó đến tận lúc đi ngủ.
Mỗi cảm xúc báo điều gì
Các cảm xúc khi điện thoại sáng lên buổi tối không vô cớ. Mỗi cái là một thông tin về cách nhóm đang làm việc với nhau.
| Cảm xúc | Thường báo điều gì | Điều giúp được |
|---|---|---|
| Lo, thắt bụng trước khi mở tin | Không rõ tin nào là khẩn, phải tự đoán | Nhóm thống nhất cách báo việc khẩn |
| Giằng co trả lời hay không | Kỳ vọng về tốc độ trả lời chưa ai nói ra | Hỏi thẳng quản lý, chốt thành luật chung |
| Bực bội | Ranh giới giờ nghỉ đang bị lấn | Nói ra sớm, bình tĩnh, trước khi bực dồn lại |
| Có lỗi với người nhà | Công việc đang chiếm phần thời gian dành cho gia đình | Giờ cố định không cầm điện thoại, ví dụ trong bữa tối |
| Nhẹ nhõm khi thấy chỉ là tin vui | Đầu óc đã ở chế độ cảnh giác cả buổi tối | Tách nhóm vui và nhóm việc |
Về mặt luật, một số nước đã có quy định về quyền ngắt kết nối, như Pháp từ năm 2017 và Úc từ năm 2024. Ở Việt Nam, Bộ luật Lao động 2019 quy định thời giờ làm việc và giới hạn làm thêm giờ nhưng chưa có điều khoản riêng về việc này; ở hầu hết nơi làm việc, chuyện tin nhắn buổi tối vẫn do thói quen của nhóm và cách sếp làm gương quyết định.
Thoả thuận nhóm: những việc đơn giản có tác dụng
Phân biệt khẩn và không khẩn
Nhóm thống nhất: việc khẩn thì gọi điện; nhắn tin ngoài giờ mặc định là không cần trả lời đến sáng hôm sau. Một luật như vậy gỡ được phần lớn nỗi lo "có phải trả lời ngay không".
Hẹn giờ gửi
Nhiều ứng dụng email và nhắn tin có chức năng hẹn giờ gửi. Người nghĩ ra việc lúc mười giờ tối có thể soạn, rồi hẹn gửi lúc tám giờ sáng. Người nhận không bị kéo vào công việc, người gửi không phải sợ quên.
Sếp làm gương
Nếu sếp nhắn lúc nửa đêm, dù có ghi "mai trả lời cũng được", nhân viên vẫn khó yên tâm. Sếp ít nhắn ngoài giờ thì cả nhóm tự khắc bớt.
Tách nhóm vui và nhóm việc
Nhóm chat chung vừa gửi ảnh sinh nhật vừa giao việc khiến mỗi lần điện thoại rung đều có thể là việc. Tách ra giúp người ta yên tâm tắt thông báo nhóm việc vào buổi tối.
Việc cá nhân: giữ buổi tối của mình
- Tắt thông báo theo giờ. Điện thoại có chế độ tập trung, tắt thông báo nhóm việc sau giờ làm, chừa lại cuộc gọi của sếp trực tiếp cho việc khẩn.
- Có một nghi thức kết thúc ngày làm. Viết ba việc cần làm cho ngày mai, đóng máy tính, nói với mình "hết giờ". Nghe đơn giản, nhưng giúp đầu óc biết lúc nào dừng.
- Nói trước kỳ vọng. Với sếp mới, một câu như "buổi tối em hay kiểm tra tin nhắn một lần lúc chín giờ, việc gấp anh gọi em nhé" đặt ra một khung rõ ràng.
- Để ý người ngồi cạnh. Vợ, chồng, con có thấy mình đang ở đó không, hay chỉ thấy mình cúi vào màn hình?
Có những công việc mà trực ngoài giờ là bản chất, như y tế, kỹ thuật vận hành, báo chí. Ở đó, điều quan trọng là có lịch trực rõ ràng, để người không trực được thật sự nghỉ.
Khi buổi tối không còn là của mình
Nếu tin nhắn công việc khiến mình mất ngủ thường xuyên, không còn tận hưởng được thời gian với gia đình, lúc nào cũng căng thẳng chờ điện thoại rung, đó là tín hiệu nên nói chuyện với quản lý về khối lượng và kỳ vọng. Nếu kèm theo mệt mỏi kéo dài, mất hứng thú, khó tập trung trên hai tuần, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Telepressure là gì?
Đó là cảm giác thôi thúc, bận tâm phải trả lời tin nhắn, email công việc thật nhanh, được Barber và Santuzzi đặt tên năm 2015. Người có mức áp lực này cao thường kiệt sức hơn, ngủ kém hơn và khó dứt ra khỏi công việc.
Có phải trả lời tin nhắn công việc ngoài giờ không?
Điều này phụ thuộc vào hợp đồng, tính chất công việc và thoả thuận của nhóm. Ở Việt Nam, Bộ luật Lao động 2019 quy định thời giờ làm việc và làm thêm giờ nhưng chưa có điều khoản riêng về quyền ngắt kết nối. Cách tốt nhất là thống nhất rõ với quản lý việc nào là khẩn.
Vì sao trả lời tin nhắn công việc buổi tối lại thấy có lỗi với người nhà?
Vì thời gian đó vốn dành cho gia đình, và người thân nhận ra khi mình cúi vào màn hình. Nghiên cứu của nhóm Becker và Belkin thấy kỳ vọng phải theo dõi email ngoài giờ còn đi kèm sự giảm hài lòng ở bạn đời. Một khoảng giờ cố định không cầm điện thoại, như trong bữa tối, giúp cả nhà yên tâm.
Vì sao chỉ chờ tin nhắn cũng thấy mệt?
Vì đầu óc không được tách rời khỏi công việc. Nghiên cứu của Sabine Sonnentag cho thấy thôi nghĩ về công việc trong thời gian nghỉ giúp phục hồi tốt hơn. Nghiên cứu của Becker và Belkin còn thấy riêng kỳ vọng phải theo dõi email đã đi kèm lo âu cho cả người lao động lẫn bạn đời.
Làm sao bớt bị tin nhắn công việc làm phiền buổi tối?
Thống nhất trong nhóm rằng việc khẩn thì gọi điện, dùng chức năng hẹn giờ gửi, tách nhóm vui khỏi nhóm việc, tắt thông báo theo giờ và có một nghi thức kết thúc ngày làm việc.
