Khóc ở nơi làm việc: vì sao nước mắt đến và người khác nhìn thế nào

Khóc ở nơi làm việc xảy ra thường hơn ta nghĩ, và phần lớn không phải vì buồn mà vì bực, bất lực, bị đối xử bất công hay quá tải. Nghiên cứu về nước mắt cho thấy người lớn hay khóc nhất khi cảm thấy không làm gì được với tình huống, và nơi làm việc tạo ra nhiều tình huống như vậy. Cách đồng nghiệp nhìn người khóc phụ thuộc nhiều vào việc họ nghĩ nước mắt ấy đến từ đâu.

Khóc ở chỗ làm có hiếm không

Trong văn hoá công sở, khóc thường bị coi là chuyện nên giấu. Người ta khóc trong nhà vệ sinh, trong xe, ở cầu thang thoát hiểm, rồi rửa mặt quay lại bàn như không có gì. Vì giấu kỹ nên mỗi người dễ nghĩ chỉ mình mới thế.

Nhà báo Anne Kreamer, trong sách It's Always Personal: Emotion in the New Workplace (2011), thực hiện khảo sát với người đi làm ở Mỹ cùng một công ty nghiên cứu thị trường, và thấy khóc ở chỗ làm là trải nghiệm phổ biến, ở cả nam và nữ, dù nữ giới kể nhiều hơn. Đây là khảo sát tự khai, không phải nghiên cứu khoa học chặt chẽ, nhưng nó khớp với cảm nhận của nhiều người: gần như ai đi làm lâu năm cũng có ít nhất một lần.

(Làm gì trong lúc đang khóc ở chỗ làm và nói gì với đồng nghiệp sau đó là một chủ đề riêng. Bài này bàn vì sao nước mắt đến và người xung quanh hiểu nó thế nào.)

Vì sao người ta khóc ở chỗ làm: không phải chỉ vì buồn

Nhà tâm lý học người Hà Lan Ad Vingerhoets nghiên cứu nước mắt người trong nhiều thập kỷ, tổng hợp trong sách Why Only Humans Weep (2013). Một kết luận của ông: ở người trưởng thành, nước mắt hay đi kèm cảm giác bất lực, khi ta không thể thay đổi tình huống, không thể đánh lại, không thể thoát ra.

Nơi làm việc có rất nhiều tình huống như vậy. Ta không thể cãi sếp ngay tại chỗ, không thể bỏ về giữa cuộc họp, không thể bắt khách hàng thôi vô lý. Khi cơn giận không có lối ra, nó có thể trào lên thành nước mắt.

Nhiều người nói câu rất quen: "Mình không buồn, mình tức quá nên khóc." Đó là mô tả chính xác. Khóc vì giận là hiện tượng thường gặp, nhất là ở người được dạy từ nhỏ rằng không được nổi nóng.

Nước mắt là tín hiệu gửi cho người khác

Vingerhoets và nhiều nhà nghiên cứu khác cho rằng chức năng chính của nước mắt cảm xúc là xã hội: nó báo cho người xung quanh rằng người này đang cần giúp, đang không ổn. Thí nghiệm của nhóm ông cho thấy người ta có xu hướng muốn giúp người có nước mắt trên mặt hơn so với cùng gương mặt đó không có nước mắt.

Còn chuyện "khóc xong thấy nhẹ người vì nước mắt mang hormone căng thẳng ra ngoài" là một giả thuyết hay được nhắc trên báo, nhưng chưa có bằng chứng vững. Cảm giác nhẹ nhõm sau khi khóc có thật với nhiều người, nhưng không phải ai cũng có, và phụ thuộc nhiều vào việc người xung quanh phản ứng thế nào.

Ở chỗ làm, tín hiệu này đặt người chứng kiến vào thế khó: họ thấy cần làm gì đó, nhưng không chắc làm gì cho phải trong môi trường công việc.

Người chứng kiến nhìn người khóc thế nào

Kimberly Elsbach và Beth Bechky, trong một nghiên cứu đăng trên Academy of Management Discoveries năm 2018, phỏng vấn người đi làm về những lần họ chứng kiến đồng nghiệp nữ khóc. Kết quả gợi ý rằng người quan sát đánh giá người khóc dựa trên việc họ quy nước mắt về đâu:

• Nếu cho rằng nước mắt đến từ hoàn cảnh hợp lý, như tin người thân mất, bị đối xử tệ rõ ràng, người quan sát thường thông cảm.
• Nếu cho rằng nước mắt đến từ tính cách ("cô ấy dễ xúc động", "không chịu được áp lực"), hoặc khóc trong một bối cảnh bị coi là không phù hợp như buổi đánh giá công việc, người khóc dễ bị đánh giá thấp về tính chuyên nghiệp.

Nghiên cứu này tập trung vào phụ nữ, nên không so sánh được trực tiếp với nam giới. Nhưng nó cho thấy một điều quan trọng: cùng một giọt nước mắt, cách người khác hiểu phụ thuộc vào câu chuyện họ tự kể trong đầu.

Chuẩn mực giới: đàn ông khóc, phụ nữ khóc

Các nghiên cứu xuyên văn hoá, trong đó có các khảo sát do nhóm Vingerhoets thực hiện ở nhiều nước, nhất quán ở một điểm: phụ nữ trưởng thành báo cáo khóc thường xuyên hơn nam giới. Nguyên nhân còn được bàn: có phần do chuẩn mực xã hội ("con trai không được khóc"), có thể có phần sinh học, và chắc chắn có phần do những vị trí công việc khác nhau.

Ở công sở Việt Nam, hai chuẩn mực ấy tạo ra hai cái bẫy khác nhau. Phụ nữ khóc dễ bị gán "yếu", "uỷ mị". Đàn ông thì gần như không được phép khóc, nên cảm xúc dồn nén có thể tìm đường khác: im lặng, cáu gắt, uống rượu sau giờ làm. Cả hai đều không công bằng với người đang có một ngày tệ.

Đọc nước mắt như một thông tin

Thay vì coi khóc ở chỗ làm là chuyện xấu hổ, có thể xem nó như một tín hiệu về môi trường và về chính mình:

• Khóc một lần sau chuyện lớn thường chỉ là phản ứng bình thường với một tình huống khó.
• Khóc lặp lại sau cùng một kiểu tình huống, như mỗi lần họp với một người, có thể cho thấy một mối quan hệ công việc đang có vấn đề cần được nói ra.
• Khóc vì những chuyện rất nhỏ, kèm mệt mỏi kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú có thể là dấu hiệu kiệt sức hoặc vấn đề sức khoẻ tinh thần, nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
• Nhiều người trong nhóm cùng hay khóc thì đó là thông tin về cách quản lý, khối lượng việc, không phải về "tính cách yếu" của từng người.

Khi người khóc là đồng nghiệp

Người chứng kiến không cần làm nhiều. Một tờ giấy ăn, một câu "bạn có muốn ra ngoài một chút không", một sự kín đáo không kể lại cho người khác là đủ. Không nên hỏi dồn nguyên nhân giữa văn phòng, không nên đùa cho qua. Nếu là quản lý và nước mắt xuất hiện trong buổi góp ý, có thể đề nghị tạm dừng và hẹn nói tiếp, thay vì vội vàng kết thúc như thể chuyện đã xong. Người khóc thường nhớ lâu cách người khác đối xử với mình trong khoảnh khắc ấy.