Sĩ diện là nhu cầu giữ hình ảnh đẹp của mình trong mắt người khác; mất mặt là cảm giác nóng bừng, khó chịu khi hình ảnh ấy bị sứt mẻ trước đám đông. Trong đời sống người Việt, thể diện không chỉ là chuyện của một người mà là chuyện của cả gia đình, dòng họ, làng xóm — nên nó vừa là sợi dây giữ phép lịch sự và sự hoà thuận, vừa có thể thành gánh nặng khi người ta sống vì cái nhìn của người khác hơn là vì nhu cầu thật của mình.
"Mặt" là gì: khái niệm có mặt khắp thế giới
Năm 1944, nhà nhân học Hu Hsien Chin viết một bài nổi tiếng về hai khái niệm "mặt" của người Trung Quốc: liǎn (thể diện đạo đức — người ta tin mình là người tử tế) và miànzi (thể diện xã hội — uy tín, địa vị, sự nể trọng có được nhờ thành công, của cải, quan hệ). Mất liǎn là mất tư cách; mất miànzi là mất uy thế.
Năm 1955, nhà xã hội học người Mỹ gốc Canada Erving Goffman viết bài On Face-Work và cho rằng "mặt" không riêng gì phương Đông: ở bất kỳ xã hội nào, mỗi người đều cố giữ một hình ảnh nhất định khi giao tiếp, và mọi người xung quanh ngầm hợp tác để giữ hình ảnh ấy cho nhau. Khi ai đó lỡ lời, người khác giả vờ không nghe thấy — đó là "giữ mặt" cho nhau.
Đến năm 1987, Penelope Brown và Stephen Levinson phát triển ý này thành thuyết lịch sự, chia "mặt" làm hai nhu cầu:
- Mặt tích cực: muốn được người khác quý mến, công nhận, tán thành.
- Mặt tiêu cực: muốn không bị ai áp đặt, can thiệp, làm phiền.
Một lời chê đụng vào mặt tích cực; một lời nhờ vả, ra lệnh đụng vào mặt tiêu cực. Phần lớn phép lịch sự trong mọi ngôn ngữ — nói giảm nói tránh, hỏi thăm trước khi nhờ — là để xoa dịu những cú va chạm đó.
Thể diện kiểu Việt: của mình, của nhà, của làng
Người Việt có cả một kho từ và tục ngữ quanh chữ "mặt":
| Cách nói | Nghĩa |
|---|---|
| Thể diện, sĩ diện | Hình ảnh, danh dự trước người khác |
| Sĩ diện hão | Giữ thể diện bề ngoài dù phải trả giá thật |
| Nở mày nở mặt, mát mặt | Được nở mặt vì mình hoặc người nhà làm được điều đáng khen |
| Mất mặt, bẽ mặt, muối mặt | Bị lộ điều không hay trước người khác |
| Giữ thể diện cho ai | Tránh làm người đó bẽ mặt |
| "Tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại" | Chuyện xấu trong nhà không đem ra ngoài |
| "Một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp" | Danh dự trước cộng đồng nặng hơn lợi ích riêng |
| "Xấu chàng hổ ai" | Người nhà xấu mặt thì cả nhà xấu lây |
Câu cuối nói lên đặc điểm quan trọng nhất: thể diện của người Việt mang tính tập thể. Con hư thì bố mẹ mất mặt, con đỗ đạt thì cả họ nở mày. Đám cưới, đám giỗ, nhà cửa không chỉ là chuyện của một gia đình mà là "mặt mũi" của cả nhà trước làng xóm, họ hàng.
Nhà nghiên cứu truyền thông Stella Ting-Toomey, với thuyết thương lượng thể diện (1988), cho rằng ở những nền văn hoá đề cao tập thể, người ta quan tâm nhiều hơn đến việc giữ thể diện cho người khác và cho nhóm, nên hay chọn cách xử lý xung đột gián tiếp, nhường nhịn, tránh đối đầu công khai. Người Việt sẽ thấy quen: "đóng cửa bảo nhau", "một điều nhịn chín điều lành".
Mất mặt cảm thấy thế nào
Mất mặt là một hỗn hợp cảm xúc: ngượng (vì bị nhìn), xấu hổ (vì thấy mình kém), và rất thường là giận (vì ai đó đã làm mình bẽ mặt). Người mất mặt nóng bừng, muốn chữa ngay, muốn đáp trả, hoặc muốn rút lui.
Chính vế giận khiến mất mặt nguy hiểm. Các nhà tâm lý học Richard Nisbett và Dov Cohen, khi nghiên cứu "văn hoá danh dự" ở miền Nam nước Mỹ (cuốn Culture of Honor, 1996), đã làm một thí nghiệm: một người cố tình va vào vai người tham gia ở hành lang và buông một câu xúc phạm. Những người lớn lên trong văn hoá coi trọng danh dự phản ứng giận dữ hơn, căng thẳng hơn và dễ đáp trả hơn. Ở những nơi thể diện quan trọng, một câu nói làm bẽ mặt trước đám đông có thể châm ngòi cho xung đột lớn.
Ở Việt Nam, không ít vụ ẩu đả bắt đầu từ một câu nói "làm mất mặt" trong bàn nhậu, hay một lần bị góp ý trước đám đông. Người trong cuộc thường kể lại: "Nó nói thế trước mặt bao nhiêu người thì ai chịu được."
Khi sĩ diện thành gánh nặng
Giữ thể diện cho nhau là một nét đẹp. Nhưng khi người ta sống để giữ thể diện cho mình, cái giá có thể rất thật:
- Vay mượn để làm cỗ bàn, đám cưới vượt quá khả năng, vì sợ họ hàng làng xóm "nói ra nói vào".
- Không dám nói mình không biết, không hiểu — ở lớp, ở chỗ làm — nên lỗi nhỏ thành lỗi lớn. Sĩ diện làm người ta khó học hỏi, khó nhận góp ý.
- Giấu bệnh, giấu khó khăn: giấu chuyện làm ăn thua lỗ, giấu chuyện con gặp vấn đề tâm lý, đến khi không giấu được nữa thì đã muộn.
- Đặt thể diện gia đình lên con cái: bắt con theo ngành "nở mày nở mặt" thay vì ngành con hợp, đem con ra so với con nhà người ta.
- Không xin lỗi được, vì xin lỗi là "mất mặt", nhất là với người dưới — cha mẹ với con, sếp với nhân viên.
Giữ thể diện cho người khác: một kỹ năng đáng học
Nếu thể diện quan trọng đến vậy, thì biết giữ thể diện cho người khác là một trong những kỹ năng cảm xúc xã hội đáng giá nhất. Vài cách đã được kiểm chứng qua kinh nghiệm của nhiều nền văn hoá:
- Khen trước đám đông, góp ý riêng. Một lời nhắc nhở nói riêng được nghe; cùng lời đó nói trước cả phòng thì bị nhớ là làm nhục.
- Để lại đường lui. Khi người kia sai, cho họ một lối ra không mất mặt: "Chắc do em chưa nói rõ", "Lúc đó ai cũng nghĩ thế". Người được giữ thể diện thường sửa sai nhanh hơn người bị dồn vào chân tường.
- Không vạch lỗi người khác trước mặt con cái, cấp dưới, người ngoài. Vợ chồng có bất đồng nên bàn riêng.
- Hỏi thay vì khẳng định: "Anh thử xem lại chỗ này được không?" thay cho "Anh sai rồi."
- Đừng bắt người khác xin lỗi trước đám đông. Lời xin lỗi bị ép công khai thường chỉ sinh oán.
Góc nhìn hôm nay: phân biệt giữ thể diện và sống vì thể diện
Một câu hỏi đơn giản giúp tách hai thứ: "Việc này mình làm vì mình và người thân thật sự cần, hay vì sợ người khác nghĩ?"
- Nếu đang chuẩn bị một việc lớn trong nhà (đám cưới, đám giỗ, sửa nhà), thử liệt kê những thứ mình làm chỉ vì "sợ thiên hạ cười". Bỏ bớt một thứ trong số đó và để ý xem có ai thật sự nhận ra không.
- Khi thấy mình nóng mặt vì bị góp ý trước người khác, chờ một lúc rồi hỏi riêng người kia. Phần lớn cơn giận đến từ việc bị nói trước đám đông, không phải từ nội dung lời góp ý.
- Với con: cho con thấy bố mẹ cũng có thể nói "bố sai rồi, bố xin lỗi" mà không mất đi sự tôn trọng. Đó là bài học về thể diện quý nhất cha mẹ có thể dạy.
Câu hỏi thường gặp
Sĩ diện là gì?
Sĩ diện là nhu cầu giữ hình ảnh, danh dự của mình trong mắt người khác. Ở mức vừa phải, nó giúp con người cư xử chừng mực và giữ hoà khí. Khi quá mức, thành "sĩ diện hão", người ta phải trả giá thật để giữ vẻ ngoài.
Thể diện và sĩ diện khác nhau thế nào?
Thể diện là hình ảnh, danh dự mà mỗi người và mỗi gia đình có trước cộng đồng, và ai cũng cần được tôn trọng. Sĩ diện thường dùng để chỉ việc quá chú trọng giữ thể diện của bản thân, có khi mang nghĩa chê. Giữ thể diện cho người khác là phép lịch sự, còn sống vì sĩ diện là gánh nặng.
Vì sao mất mặt lại dễ gây giận dữ?
Mất mặt pha lẫn ngượng, xấu hổ và giận người đã làm mình bẽ mặt. Nghiên cứu của Nisbett và Cohen về văn hoá danh dự cho thấy ở nơi coi trọng thể diện, một lời xúc phạm công khai dễ khiến người ta căng thẳng và muốn đáp trả. Vì vậy góp ý trước đám đông dễ dẫn đến xung đột.
Làm sao giữ thể diện cho người khác?
Khen trước đám đông, góp ý riêng; để lại đường lui khi người kia sai; hỏi thay vì khẳng định; không vạch lỗi người khác trước mặt người ngoài. Người được giữ thể diện thường sửa sai nhanh và thiện chí hơn.
Văn hoá Việt Nam có coi trọng thể diện hơn phương Tây không?
Mọi xã hội đều có khái niệm thể diện, như Erving Goffman chỉ ra năm 1955. Điểm khác là ở văn hoá đề cao tập thể như Việt Nam, thể diện gắn với cả gia đình, dòng họ, và người ta chú trọng giữ thể diện cho người khác và cho nhóm. Đó là lý do người Việt hay chọn cách xử lý mâu thuẫn gián tiếp.
