Học tập cảm xúc – xã hội (SEL, viết tắt của social and emotional learning) là cách nhà trường dạy học sinh hiểu và điều tiết cảm xúc, thấu hiểu người khác, xây dựng quan hệ và ra quyết định có trách nhiệm — như một phần của việc học, không phải giờ học thêm. Khung phổ biến nhất do tổ chức CASEL ở Mỹ xây dựng, gồm năm nhóm năng lực. Một phân tích tổng hợp lớn năm 2011 cho thấy các chương trình SEL bài bản giúp cải thiện cả kỹ năng cảm xúc lẫn kết quả học tập. Nhưng SEL ở trường chỉ hiệu quả trọn vẹn khi gia đình nói cùng một thứ ngôn ngữ.
SEL từ đâu ra
Thuật ngữ SEL hình thành vào giữa thập niên 1990 ở Mỹ, cùng với việc thành lập CASEL (Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning) năm 1994. Những người sáng lập gồm các nhà nghiên cứu và nhà giáo dục, trong đó có Daniel Goleman — tác giả cuốn Emotional Intelligence (1995) — và nhà tâm lý Roger Weissberg, người gắn bó lâu dài với nghiên cứu SEL.
Ý tưởng cốt lõi rất đơn giản: trẻ không học tốt khi đang sợ hãi, bị bắt nạt, không biết làm việc nhóm, hoặc không biết xử lý thất vọng khi làm bài sai. Kỹ năng cảm xúc – xã hội vì thế không tách khỏi việc học chữ, học toán; chúng là nền móng.
Cần lưu ý: mô hình trí tuệ cảm xúc phổ biến của Goleman là một trong nhiều mô hình, và những câu như "EQ quyết định phần lớn thành công" không có cơ sở khoa học. SEL không dựa vào câu khẩu hiệu ấy, mà dựa vào các nghiên cứu đánh giá chương trình cụ thể.
Năm nhóm năng lực theo khung CASEL
| Năng lực | Nghĩa là | Ở tiểu học trông như | Ở THCS, THPT trông như |
|---|---|---|---|
| Tự nhận thức | Hiểu cảm xúc, điểm mạnh, giới hạn và giá trị của mình | Gọi tên được "con đang lo vì sắp kiểm tra" | Biết mình học tốt kiểu nào, biết điều gì làm mình căng |
| Tự quản lý | Điều tiết cảm xúc, hành vi; đặt và theo đuổi mục tiêu | Chờ đến lượt, bình tĩnh lại sau khi thua | Chia nhỏ việc ôn thi, tự dịu trước giờ thuyết trình |
| Nhận thức xã hội | Thấu hiểu người khác, kể cả người khác biệt | Nhận ra bạn đang buồn | Hiểu góc nhìn của bạn khác vùng miền, khác hoàn cảnh |
| Kỹ năng quan hệ | Giao tiếp, hợp tác, giải quyết mâu thuẫn, xin giúp đỡ | Chia việc trong nhóm, làm lành sau khi cãi nhau | Góp ý cho bạn mà không làm bạn tổn thương, từ chối áp lực bạn bè |
| Ra quyết định có trách nhiệm | Cân nhắc hậu quả, đạo đức, an toàn | Nghĩ trước khi làm: "làm thế bạn có đau không?" | Cân nhắc trước khi chia sẻ ảnh, tham gia thử thách trên mạng |
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả
Nghiên cứu được trích nhiều nhất là phân tích tổng hợp của Joseph Durlak, Roger Weissberg và cộng sự, đăng trên tạp chí Child Development năm 2011. Nhóm gom 213 chương trình SEL ở trường học với hơn 270.000 học sinh từ mẫu giáo đến trung học. So với nhóm đối chứng, học sinh tham gia chương trình có kỹ năng cảm xúc – xã hội tốt hơn, thái độ tích cực hơn, ít vấn đề hành vi và căng thẳng hơn, và kết quả học tập cao hơn khoảng 11 bậc phần trăm (percentile).
Nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra điều kiện để có hiệu quả, thường được tóm bằng bốn chữ cái SAFE:
- Sequenced — có trình tự, từng bước nối tiếp nhau.
- Active — học bằng thực hành, đóng vai, không chỉ nghe giảng.
- Focused — dành thời gian riêng cho kỹ năng.
- Explicit — nói rõ kỹ năng nào đang được dạy.
Cũng cần nói rõ giới hạn: chất lượng chương trình rất khác nhau; một số chương trình được đánh giá kỹ, nhiều chương trình khác chưa. Tác động trung bình là vừa phải, không phải phép màu. Một bài giảng "kỹ năng sống" một lần mỗi học kỳ không phải là SEL theo nghĩa của các nghiên cứu này.
Ở Việt Nam: SEL nằm ở đâu trong trường học
Việt Nam không có môn học tên là SEL, nhưng nhiều thành phần của nó đã có trong chương trình. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt ra các năng lực chung cho học sinh, trong đó có tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, cùng các phẩm chất như nhân ái, trách nhiệm. Hoạt động trải nghiệm (ở tiểu học) và hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp (ở THCS, THPT) là nơi nhiều nội dung về hiểu bản thân, quan hệ bạn bè, ứng xử được đưa vào. Ngoài ra, nhiều trường có tổ tư vấn tâm lý học đường.
Cách mỗi trường triển khai rất khác nhau. Cha mẹ có thể hỏi giáo viên chủ nhiệm: lớp con đang học gì về cảm xúc, bạn bè, ứng xử; trường có phòng tư vấn tâm lý không, con đến đó bằng cách nào.
Gia đình phối hợp: nói cùng một ngôn ngữ
Trẻ học SEL tốt nhất khi điều được dạy ở trường được lặp lại ở nhà bằng cùng từ ngữ. Vài cách phối hợp:
Hỏi con học được từ gì mới
Nếu ở lớp con học "vùng màu" hay "thước tâm trạng", hãy nhờ con dạy lại cho cả nhà và dùng ở nhà: "Hôm nay bố đang ở vùng vàng." Con được làm "thầy" vừa nhớ bài lâu, vừa thấy bài học có ích ngoài lớp.
Dùng cùng câu với cô
Giáo viên mầm non, tiểu học thường có những câu quen như "dừng lại – hít thở – nghĩ – làm". Biết câu đó, cha mẹ dùng lại ở nhà, con không phải học hai hệ thống khác nhau.
Biến bài tập nhóm thành chuyện để bàn
Bài tập nhóm là nơi kỹ năng quan hệ được thử thách thật: ai làm nhiều, ai làm ít, ai bị bỏ ra ngoài. Hỏi con "Nhóm con chia việc thế nào? Có ai không vui không?" là đang dạy SEL ở nhà.
Báo cho trường khi con có chuyện
Nhà có biến cố — bố mẹ ly thân, ông bà mất, chuyển nhà — hãy báo giáo viên chủ nhiệm để cô để ý con. Ngược lại, khi cô báo con có thay đổi ở lớp, hãy coi đó là thông tin, không phải lời phê bình.
Những hiểu lầm về SEL
- "SEL là dạy trẻ lúc nào cũng vui." Không. SEL dạy nhận ra và xử lý mọi cảm xúc, kể cả buồn, giận, lo.
- "SEL thay cho tư vấn tâm lý." Không. SEL là giáo dục cho mọi học sinh; trẻ có khó khăn tâm lý vẫn cần chuyên gia.
- "SEL làm giảm thời gian học chính." Nghiên cứu của Durlak và cộng sự cho thấy chương trình tốt đi kèm kết quả học tập cao hơn, không thấp hơn.
- "Chấm điểm EQ cho học sinh." Không nên. Các bảng tự đánh giá cảm xúc không phải công cụ để xếp hạng trẻ, và trắc nghiệm EQ trên mạng không phải công cụ chẩn đoán.
Khi kỹ năng thôi là chưa đủ
SEL giúp mọi học sinh, nhưng không thay được sự giúp đỡ chuyên môn. Nếu con buồn bã, lo âu kéo dài trên 2 tuần, bỏ ăn bỏ ngủ, thoái lùi đột ngột, tự làm đau mình, nói muốn chết, hãy đưa con gặp bác sĩ nhi, chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc khoa tâm lý – tâm thần của bệnh viện; nguy hiểm tính mạng gọi 115. Nếu con bị bắt nạt, bạo hành, xâm hại, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí).
Câu hỏi thường gặp
SEL là gì?
SEL (social and emotional learning) là học tập cảm xúc – xã hội: quá trình trẻ học hiểu và điều tiết cảm xúc, thấu hiểu người khác, xây dựng quan hệ và ra quyết định có trách nhiệm. Khung phổ biến nhất do tổ chức CASEL ở Mỹ xây dựng.
Năm năng lực SEL của CASEL là gì?
Gồm tự nhận thức, tự quản lý, nhận thức xã hội, kỹ năng quan hệ và ra quyết định có trách nhiệm. Mỗi năng lực được dạy khác nhau theo tuổi, từ gọi tên cảm xúc ở tiểu học đến từ chối áp lực bạn bè ở tuổi mới lớn.
SEL có hiệu quả không?
Phân tích tổng hợp của Durlak và cộng sự năm 2011, gồm 213 chương trình với hơn 270.000 học sinh, cho thấy chương trình SEL bài bản cải thiện kỹ năng cảm xúc – xã hội, giảm vấn đề hành vi và đi kèm kết quả học tập cao hơn. Hiệu quả phụ thuộc nhiều vào chất lượng chương trình.
Trường học ở Việt Nam có dạy SEL không?
Không có môn học tên SEL, nhưng chương trình giáo dục phổ thông 2018 có các năng lực như tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, cùng hoạt động trải nghiệm, nơi nhiều nội dung cảm xúc – xã hội được đưa vào. Cách triển khai khác nhau tuỳ trường.
Cha mẹ phối hợp với trường về SEL thế nào?
Hỏi con học được gì về cảm xúc ở lớp và dùng lại cùng từ ngữ ở nhà, trò chuyện về bài tập nhóm, báo cho giáo viên khi gia đình có biến cố và coi phản hồi của giáo viên là thông tin hữu ích.
