Nhớ nhà, hoài niệm là gì: vì sao nhớ tuổi thơ vừa buồn vừa ấm

Hoài niệm là cảm xúc khi ta nhớ về một quãng đời đã qua — tuổi thơ, căn nhà cũ, bạn bè thời đi học — với cảm giác vừa ấm áp vừa ngậm ngùi. Nhớ nhà là anh em gần của nó, xuất hiện khi ta xa nơi mình thuộc về. Nghiên cứu từ đầu những năm 2000 cho thấy hoài niệm, trái với tiếng xấu nhiều thế kỷ, phần lớn là cảm xúc có ích: nó khiến người ta thấy được gắn kết, thấy đời mình có ý nghĩa, và thường xuất hiện đúng lúc ta cô đơn hay chênh vênh nhất.

Từ "căn bệnh" của lính đánh thuê đến một cảm xúc bình thường

Chữ nostalgia được một sinh viên y khoa người Thuỵ Sĩ tên Johannes Hofer đặt ra trong luận văn năm 1688 ở Basel, ghép từ hai chữ Hy Lạp: nostos (trở về nhà) và algos (nỗi đau). Hofer mô tả nó như một căn bệnh ở những người xa quê lâu ngày, đặc biệt là lính đánh thuê Thuỵ Sĩ phục vụ ở nước ngoài: buồn bã, mất ngủ, chán ăn, thậm chí suy kiệt.

Suốt mấy thế kỷ sau, hoài niệm bị xem là một bệnh lý, rồi là một dạng trầm uất, rồi là thói "sống trong quá khứ". Đến đầu những năm 2000, nhóm của Constantine Sedikides và Tim Wildschut ở Đại học Southampton (Anh) bắt đầu nghiên cứu nó một cách hệ thống và đi đến kết luận ngược lại: với phần lớn người khoẻ mạnh, hoài niệm là một cảm xúc "ngọt nhiều hơn đắng".

Chữ "nhớ" trong tiếng Việt

Tiếng Việt có một sự trùng hợp đẹp: chữ "nhớ" vừa là ghi nhớ (remember) vừa là nhớ nhung (miss). Trong tiếng Anh đó là hai từ khác nhau. Có lẽ vì thế mà với người Việt, nhớ một điều cũng thường là thấy thiếu nó.

Nhiều ngôn ngữ có chữ riêng cho cảm giác này, như saudade của tiếng Bồ Đào Nha hay hiraeth của tiếng xứ Wales — đều mang nghĩa nhớ thương một điều có thể không bao giờ trở lại. Còn nỗi nhớ người thân đã khuất là một cảm xúc gần với tiếc thương, mang màu sắc riêng và cần được nói đến ở chỗ khác.

Khi nào hoài niệm tìm đến

Năm 2006, Wildschut, Sedikides và cộng sự công bố một loạt nghiên cứu trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology. Họ đọc hàng trăm bài người tham gia tự viết về một kỷ niệm khiến mình hoài niệm và thấy những điểm chung:

• Nhân vật chính là mình, nhưng luôn có người thân bên cạnh: gia đình, bạn bè, người yêu.
• Bối cảnh thường là những dịp đặc biệt: lễ Tết, kỳ nghỉ, sinh nhật, đám cưới.
• Câu chuyện thường đi theo kiểu "cứu chuộc": có lúc khó khăn nhưng kết thúc ấm áp.

Về nguyên nhân, cảm xúc tiêu cực — nhất là cảm giác cô đơn — là thứ kích hoạt hoài niệm thường xuyên nhất. Ngoài ra là mùi, vị, âm nhạc và những ngày kỷ niệm. Người Việt xa quê sẽ thấy quen: mùi khói rơm, tiếng rao bánh mì đêm, một bài hát cũ phát ở quán cà phê là đủ để lòng chùng xuống.

Hoài niệm để làm gì

Các nghiên cứu của nhóm Southampton và nhiều nhóm khác cho thấy, sau khi được gợi hoài niệm (bằng cách viết về một kỷ niệm, nghe một bài hát cũ), người tham gia thường:

• Thấy được gắn kết với người khác nhiều hơn, bớt cô đơn hơn.
• Đánh giá cao bản thân hơn một chút.
• Thấy cuộc đời mình có ý nghĩa và liền mạch hơn — "mình của hôm nay vẫn là đứa trẻ ngày xưa".
• Lạc quan hơn về tương lai.

Một nghiên cứu khiến nhiều người bất ngờ là của Xinyue Zhou và cộng sự (2012): người ta hoài niệm nhiều hơn vào những ngày lạnh, và khi được gợi hoài niệm, họ thấy căn phòng ấm hơn, chịu được nước lạnh lâu hơn. Tiêu đề bài báo gọi đó là "những ký ức sưởi ấm". Đây là kết quả từ các thí nghiệm nhỏ, nên hiểu như một gợi ý thú vị hơn là một quy luật.

Nói gọn: hoài niệm hoạt động giống như một nguồn dự trữ. Khi hiện tại thiếu hơi ấm, tâm trí tìm về những lúc mình từng được yêu thương để lấy thêm.

Vì sao ta nhớ tuổi 15–25 nhiều nhất

Khi người lớn tuổi được yêu cầu kể lại những ký ức đáng nhớ trong đời, các ký ức từ khoảng 10 đến 30 tuổi xuất hiện nhiều hơn hẳn so với các giai đoạn khác. Hiện tượng này được gọi là cái bướu hồi tưởng (reminiscence bump), được David Rubin và cộng sự mô tả từ giữa thập niên 1980 và lặp lại ở nhiều nước.

Giải thích phổ biến là đây là giai đoạn của nhiều "lần đầu tiên" — lần đầu xa nhà, lần đầu đi làm, lần đầu yêu — và là lúc bản sắc của ta đang hình thành. Âm nhạc cũng vậy: các nghiên cứu cho thấy người ta gắn bó đặc biệt với những bài hát nghe ở tuổi mới lớn. Đó là lý do mỗi thế hệ đều tin rằng "nhạc thời mình mới là nhạc hay".

Nhớ nhà: khi nỗi nhớ thành gánh nặng

Nhớ nhà thường gặp nhất ở những người lần đầu xa gia đình: sinh viên năm nhất lên thành phố, người đi làm xa, người lao động ở nước ngoài, du học sinh. Các nghiên cứu tổng quan, như của Margaret Stroebe và cộng sự (2015), cho thấy nhớ nhà nhẹ là rất bình thường và thường dịu đi sau vài tuần đến vài tháng khi người ta xây được mối quan hệ mới và nhịp sống mới.

Nhưng với một số người, nỗi nhớ nặng đến mức mất ngủ, khó tập trung, muốn bỏ học bỏ việc để về. Lúc đó nó không còn là hoài niệm ngọt ngào nữa. Nếu tình trạng này kéo dài hơn hai tuần, kèm buồn bã, bỏ ăn, thu mình, nên tìm đến phòng tư vấn tâm lý của trường, chuyên gia tâm lý hoặc khoa tâm lý của bệnh viện.

Mặt trái của "ngày xưa"

• Quá khứ được tô hồng. Ký ức tự chỉnh sửa theo thời gian, giữ lại phần đẹp. "Ngày xưa người ta tử tế hơn", "thời mình đi học đâu có thế" thường là cảm giác nhiều hơn là sự thật.
• Đem quá khứ ra so với con cái. Câu "hồi bố bằng tuổi con…" nếu dùng để chê con thì biến hoài niệm thành áp lực cho người khác.
• Nhớ thành nghiền ngẫm. Hoài niệm có ích khi nó làm ta ấm lên rồi quay về hiện tại. Khi ta cứ quay đi quay lại một kỷ niệm với cảm giác tiếc nuối, tự trách, đó không còn là hoài niệm mà là nghiền ngẫm.

Góc nhìn hôm nay: dùng hoài niệm như một nguồn lực

• Khi thấy cô đơn ở nơi xa, thay vì cố gạt nỗi nhớ đi, thử gọi về cho một người cùng chung kỷ niệm và kể lại chuyện cũ. Hoài niệm làm ta ấm hơn khi nó dẫn tới kết nối thật.
• Nấu một món quê. Mùi vị là đường tắt mạnh nhất về ký ức. Nhiều người Việt ở nước ngoài kể nồi canh chua hay đĩa thịt kho là thứ giữ họ đứng vững những năm đầu.
• Kể chuyện gia đình cho con nghe. Các nhà nghiên cứu Marshall Duke và Robyn Fivush (Đại học Emory) thấy rằng trẻ biết nhiều về chuyện gia đình mình — ông bà gặp nhau thế nào, bố mẹ từng vượt qua khó khăn gì — thường có cảm giác gắn bó và tự tin hơn. Đây là kết quả tương quan, nhưng kể chuyện ngày xưa trong bữa cơm thì chẳng mất gì.
• Giữ một góc kỷ niệm. Một hộp ảnh cũ, cuốn lưu bút, bức thư tay. Lấy ra xem vào một tối Chủ nhật, một mình hoặc với cả nhà.