Ngưỡng mộ là cảm xúc ấm áp và phấn chấn khi ta chứng kiến một người làm được điều xuất sắc — một tài năng, một kỹ năng, một tấm lòng tốt. Khác với ghen tị, ngưỡng mộ không kèm cảm giác bị đe doạ; nó kéo ta lại gần và thường khiến ta muốn cố gắng hơn. Thần tượng là khi sự ngưỡng mộ gắn chặt với một người cụ thể, thường là người nổi tiếng mà ta chưa từng gặp — một trải nghiệm rất bình thường ở tuổi mới lớn, và chỉ đáng lo khi nó bắt đầu chiếm chỗ của cuộc sống thật.
Ngưỡng mộ là một "cảm xúc khen người khác"
Năm 2009, Sara Algoe và Jonathan Haidt nghiên cứu một nhóm cảm xúc mà họ gọi là cảm xúc khen ngợi người khác (other-praising emotions). Thay vì phản ứng với những gì xảy ra với chính mình, những cảm xúc này phản ứng với điều tốt đẹp mà người khác làm. Họ tách ra hai nhánh:
| Ngưỡng mộ (admiration) | Cảm phục đạo đức (elevation) | |
|---|---|---|
| Nảy sinh khi chứng kiến | Tài năng, kỹ năng vượt trội | Lòng tốt, sự hy sinh, can đảm vì người khác |
| Cảm giác trong người | Phấn chấn, có năng lượng, nổi da gà | Ấm áp trong ngực, nghẹn ngào, có khi rơi nước mắt |
| Muốn làm gì | Cố gắng, luyện tập, làm được như thế | Trở thành người tốt hơn, giúp đỡ người khác |
| Ví dụ | Xem một nghệ sĩ dương cầm biểu diễn | Đọc tin một bác xe ôm trả lại chiếc ví đầy tiền |
Tiếng Việt có nhiều chữ cho các sắc độ: khâm phục, thán phục, nể phục, nể, ngưỡng mộ, kính trọng, kính phục, ngợi ca; và ở cực đoan là sùng bái, tôn thờ, thần tượng hoá.
Ngưỡng mộ tài và ngưỡng mộ đức: não phản ứng khác nhau
Năm 2009, nhóm của Mary Helen Immordino-Yang và Antonio Damasio (Đại học Nam California) kể cho người tham gia nghe những câu chuyện thật về người có tài năng phi thường và những câu chuyện về người có đức hạnh phi thường, trong lúc chụp não. Một phát hiện đáng chú ý: cảm xúc trước đức hạnh đến chậm hơn và kéo dài hơn so với cảm xúc trước tài năng, và chạm tới những vùng não liên quan đến cảm nhận cơ thể và ý thức về bản thân.
Các tác giả gợi ý một điều có ý nghĩa thực tế: những cảm xúc sâu như cảm phục đạo đức cần thời gian để "ngấm". Lướt qua một clip người tốt việc tốt trong vài giây có thể không đủ để tạo ra cảm xúc ấy. Đây là một nghiên cứu nhỏ và lời diễn giải còn mang tính gợi mở, nhưng nó khớp với kinh nghiệm thường ngày: ta xúc động thật khi dừng lại đọc kỹ một câu chuyện, không phải khi lướt qua.
Khi nào người giỏi làm ta phấn chấn, khi nào làm ta nản
Nhìn người giỏi hơn mình không phải lúc nào cũng truyền cảm hứng. Năm 1997, Penelope Lockwood và Ziva Kunda (Đại học Waterloo, Canada) cho sinh viên đọc về một "ngôi sao" cùng ngành, cùng trường. Kết quả phụ thuộc vào hai điều:
- Thành công ấy có với tới được không? Sinh viên năm nhất đọc về một sinh viên năm cuối xuất sắc thấy phấn chấn hơn — vì họ còn thời gian để đạt tới. Sinh viên năm cuối đọc cùng câu chuyện thì có khi thấy chùn — vì đã quá muộn để bằng.
- Lĩnh vực có gần với mình không? Ngôi sao cùng ngành tác động mạnh hơn hẳn ngôi sao ngành khác.
Bài học cho cha mẹ và thầy cô: kể cho trẻ về những tấm gương vừa tầm — một anh chị khoá trên, một người cùng quê, một người từng có xuất phát điểm giống con — thường truyền cảm hứng tốt hơn kể về thiên tài cách xa vạn dặm. Và quan trọng hơn: kể về quá trình người ta đã đi, không chỉ kết quả cuối cùng.
Thần tượng: tình cảm một chiều mà vẫn thật
Năm 1956, hai nhà xã hội học Donald Horton và Richard Wohl đặt tên cho một hiện tượng mới thời truyền hình: quan hệ cận xã hội (parasocial relationship). Người xem cảm thấy mình quen thân với người dẫn chương trình, ca sĩ, diễn viên — biết sở thích của họ, buồn khi họ buồn — dù người kia không hề biết mình là ai.
Ngày nay, mạng xã hội làm cảm giác này mạnh hơn nhiều: thần tượng livestream, trả lời bình luận, đăng chuyện đời thường. Một bạn trẻ hâm mộ một nhóm nhạc Hàn Quốc có thể biết ngày sinh của từng thành viên, thuộc từng bước nhảy, thức khuya để bình chọn cho thần tượng.
Thần tượng có ích gì
- Ở tuổi mới lớn, thần tượng là một phần của việc tìm hiểu "mình là ai". Ngưỡng mộ một người là thử khoác một hình mẫu: phong cách, giá trị, ước mơ.
- Cộng đồng người hâm mộ là nơi kết bạn. Nhiều bạn trẻ tìm thấy nhóm bạn thân qua cùng một thần tượng.
- Có thể an ủi lúc cô đơn. Jaye Derrick, Shira Gabriel và Kurt Hugenberg (2009) thấy rằng xem chương trình yêu thích có thể giúp người ta bớt cảm giác bị bỏ rơi trong ngắn hạn.
Ba mức độ hâm mộ
Năm 2002, Lynn McCutcheon, Rense Lange và James Houran xây dựng thang đo mức độ hâm mộ người nổi tiếng, với ba mức mà sau này được nhiều nhóm sử dụng:
- Giải trí – xã hội: thích xem, thích bàn tán với bạn bè về thần tượng. Đa số người hâm mộ ở mức này, hoàn toàn bình thường.
- Cá nhân – mãnh liệt: nghĩ về thần tượng thường xuyên, thấy như có mối liên hệ đặc biệt với họ.
- Gần bệnh lý: tin rằng thần tượng hiểu mình, sẵn sàng làm những việc trái luật hay hại bản thân vì họ.
Thang đo này là công cụ nghiên cứu, không dùng để "chẩn đoán" con mình. Nhưng nó cho thấy hâm mộ là một dải liên tục, và phần lớn nằm ở mức đầu.
Khi nào cha mẹ nên để ý
Thần tượng là chuyện bình thường của tuổi mới lớn. Cha mẹ chế giễu ("hâm à mà mê mấy đứa đấy") thường chỉ làm con đóng cửa. Những dấu hiệu đáng để ý và trò chuyện nghiêm túc hơn:
- Tiêu tiền vượt khả năng cho album, vé, đồ lưu niệm; vay mượn, lấy tiền không xin phép.
- Bỏ ngủ, bỏ học, bỏ bạn bè ngoài đời để theo dõi thần tượng.
- Buồn bã, khủng hoảng kéo dài khi thần tượng có tin xấu, giải nghệ, gặp scandal.
- Tham gia những cuộc tấn công, chửi bới người khác trên mạng để "bảo vệ" thần tượng.
- Tiếp xúc với người lạ trên mạng tự xưng có quan hệ với thần tượng, hứa hẹn gặp gỡ, đòi tiền hay ảnh riêng — đây là dấu hiệu nguy hiểm cần can thiệp ngay; trẻ bị lừa đảo, xâm hại có thể được hỗ trợ qua Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Nếu con buồn bã, thu mình hơn hai tuần sau một biến cố liên quan đến thần tượng, nên đưa con gặp chuyên gia tâm lý trẻ em.
Góc nhìn hôm nay: biến ngưỡng mộ thành bước đi
- Hỏi "mình ngưỡng mộ điều gì cụ thể ở người ấy?". Sự chăm chỉ? Sự tử tế? Cách họ vượt qua khó khăn? Câu trả lời cho biết giá trị mình đang hướng tới.
- Tìm một tấm gương vừa tầm. Bên cạnh thần tượng xa xôi, hãy có một người gần mình hơn vài bước để học hỏi trực tiếp.
- Với con mê thần tượng: thay vì cấm hay chê, hỏi con: "Con thích nhất điều gì ở bạn ấy?" Rồi cùng xem một buổi diễn, đọc một bài phỏng vấn về quá trình luyện tập của thần tượng. Nhiều nghệ sĩ có những câu chuyện về kỷ luật và nỗ lực đáng để con học.
- Nói lời ngưỡng mộ với người thật quanh mình. Một đồng nghiệp xử lý khéo, một người hàng xóm tốt bụng — nói cho họ biết. Ngưỡng mộ được nói ra là món quà cho cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Ngưỡng mộ là gì?
Ngưỡng mộ là cảm xúc ấm áp, phấn chấn khi chứng kiến người khác làm được điều xuất sắc. Theo Algoe và Haidt (2009), nó thường khiến ta muốn cố gắng và học hỏi. Khác với ghen tị, ngưỡng mộ không đi kèm cảm giác bị đe doạ.
Ngưỡng mộ và ghen tị khác nhau thế nào?
Ngưỡng mộ là trân trọng người giỏi hơn mà không thấy khó chịu, thường đứng ở khoảng cách xa. Ghen tị có thêm cảm giác thua kém và thèm muốn thứ người kia có. Ghen tị lành tính có thể thúc ta cố gắng, còn ghen tị ác ý khiến ta muốn hạ người kia xuống.
Vì sao tuổi mới lớn hay có thần tượng?
Tuổi mới lớn là lúc tìm hiểu mình là ai, và thần tượng là một hình mẫu để thử nghiệm phong cách, giá trị, ước mơ. Cộng đồng người hâm mộ cũng là nơi kết bạn. Đây là trải nghiệm bình thường, phần lớn ở mức giải trí và xã hội.
Mê thần tượng thế nào là quá mức?
Đáng lo khi việc hâm mộ khiến tiêu tiền vượt khả năng, bỏ ngủ, bỏ học, tấn công người khác trên mạng, hoặc tiếp xúc với người lạ hứa hẹn gặp thần tượng. Khi đó cha mẹ nên trò chuyện nghiêm túc, và tìm chuyên gia tâm lý nếu con buồn bã, thu mình kéo dài.
Quan hệ cận xã hội là gì?
Đó là cảm giác quen thân với người nổi tiếng dù họ không biết mình, được Horton và Wohl đặt tên năm 1956. Mạng xã hội làm cảm giác này mạnh hơn vì thần tượng chia sẻ đời thường, livestream, trả lời bình luận. Ở mức vừa phải, nó vô hại và có khi giúp bớt cô đơn.
